Η πρώτη μελέτη αφορά στην κατασκευή ενός νανουλικού του οποίου η εσωτερική δομή θυμίζει μεταλλικό δίχτυ το οποίο έχει την ιδιότητα να αντιστρέφει τη διεύθυνση του φωτός, ενώ η άλλη χρησιμοποιεί μικροσκοπικές μεταλλικές ράβδους για να πετύχει την καμπύλωση. Και τα δυο υλικά διαθέτουν ιδιότητες που δεν συναντώνται στη φύση, όπως για παράδειγμα αρνητική διάθλαση του φωτός. Ενα καλό παράδειγμα για να καταλάβουμε τι σημαίνει αυτό είναι πως αν διαθλούταν αρνητικά το φως πάνω στο νερό, τότε θα μπορούσε κανείς να βλέπει ένα ψάρι που κολυμπάει μέσα σε αυτό σαν να βρίσκεται πάνω από αυτό. Επιτυγχάνοντας την καμπύλωση του φωτός το εν λόγω υλικό καθίσταται αόρατο αφού το ανακλώμενο φως στα αντικείμενα πίσω του φτάνει, καμπυλώμενο, στα μάτια του παρατηρητή.

«Αυτό που κατάφερε να φτιάξει η ομάδα του Μπέρκλει είναι πολλά διαφορετικά στρώματα αυτής της αρχιτεκτονικής που χρησιμοποιούμε σε νανοκλίμακα για την κατασκευή των μετα-υλικών και μοιάζει με μεταλλικό δίχτυ» εξηγεί ο Κώστας Σουκούλης ερευνητής του Ινστιτούτου Ηλεκτρονικής Δομής και Λέιζερ του ΙΤΕ στην Κρήτη, ο οποίος βραβεύτηκε το 2005 με το Ευρωπαϊκό βραβείο Ντεκάρτ για την κατασκευή τέτοιων υλικών. «Στο Μπέρκλει κατάφεραν να φτιάξουν 10 στρώματα αυτού του μεταυλικού (fishnet) ενώ εμείς είχαμε φτιάξει μόνο δυο. Μέτρησαν ακόμα το δείκτη διάθλασης και τον βρήκαν αρνητικό, ενώ όλες οι προηγούμενες ομάδες δεν το είχαμε πετύχει με τον ίδιο τρόπο. Για πρώτη φορά σε μήκος κύματος 1,7 μικρομέτρα (που δεν είναι οπτικό), απέδειξαν ότι υπάρχει αρνητικός δείκτης διάθλασης. Πρόκειται για μεγάλη πρόοδο, όμως είμαστε ακόμα μακριά από τα αόρατα υλικά».

Για να διαθέτει ένα μετα-υλικό αρνητικό δείκτη διάθλασης του φωτός, πρέπει να διαθέτει μια διάταξη δομής μικρότερη από το μήκος κύματος της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας που χρησιμοποιεί. Το 2006 επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο Duke το πέτυχαν χρησιμοποιώντας μικροκυματική ακτινοβολία. Τα μεταυλικά αυτά λειτουργούν σαν κεραίες που αλληλεπιδρούν με το ηλεκτρομαγνητικό πεδίο του εισερχόμενου φωτός του οποίου την πορεία τροποποιούν.Στη συχνότητα του ορατού φωτός όμως τα πράγματα είναι πολύ πιο δύσκολα. Το ορατό φως αποτελείται από πολλά διαφορετικά μήκη κύματος, τα οποία είναι πολύ μικρότερα από το μήκος κύματος των μικροκυμάτων. Το μεταυλικό αυτό θα έπρεπε να αλληλεπιδράσει με όλα τα μήκη κύματος, ή τα χρώματα, την ίδια στιγμή, κάτι που δεν μπορεί να συμβεί με την υπάρχουσα τεχνολογία.

«Ο περιορισμός του υλικού είναι ότι δείχνει διάθλαση μόνο σε μια διεύθυνση. Χρειάζεσαι όμως τρισδιάστατα υλικά για να κάνεις κάτι πραγματικά αόρατο και από εκεί είμαστε μακριά» εξηγεί ο Κώστας Σουκούλης. «Είναι σαν να έχεις ένα βράχο μέσα στο ποτάμι και το νερό πέφτει γύρω του και αν είσαι λίγο πιο εκεί δεν βλέπεις ότι το κύμα διαθλάται. Νομίζεις ότι είναι επίπεδο. Η δυσκολία στα οπτικά μήκη κύματος είναι ότι δεν μπορείς να καλύψεις όλες τις πλευρές» λέει ο Κώστας Σουκούλης.

Το βασικό πρόβλημα των μετα-υλικών είναι οι απώλειες τους. Το μέταλλο απορροφά μεν το 90 ή το 99% της ενέργειας που πέφτει σε αυτό, όμως αυτό που περισσεύει είναι τόσο σημαντικό, ώστε να μην έχουμε το φαινόμενο της αορατότητας. Η ομάδα του Κώστα Σουκούλη προσπαθεί να εγγράψει μια εσωτερική δομή με λέιζερ σε ένα πολυμερές υλικό την οποία θα επικαλύψει στη συνέχεια με μέταλλο ώστε να δημιουργήσει τρισδιάστατα υλικά τα οποία θα εξαφανίζονται μέσα στο φως. «Νομίζω ότι σε πέντε χρόνια μπορούμε να το πετύχουμε» λέει ο ίδιος.

Οι δυνατότητες των μεταυλικών δεν φαίνεται να έχουν τέλος, αφού η τεχνολογία τους αναμένεται να είναι εφαρμόσιμη σε όλα τα είδη ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας, μεταξύ αυτών και στον ήχο. «Τα μετά-υλικά θα είναι χρήσιμα σε πρώτη φάση κατασκευή κεραιών για κάθε χρήση. Μπορείς να σμικρύνεις διάφορες συσκευές, όμως το βασικό στοιχείο είναι πολύ καλύτερες δομές σε τσιπάκια που θα είναι πιο ελαφριά αφού χρησιμοποιείς μέταλλο και πλαστικό κοκ» λέει ο ίδιος. Ο πρώτος στόχος των επιστημόνων είναι να φτιάξουν οπτικά μικροσκόπια που θα μπορούσαν να διακρίνουν βιολογικές δομές όπως ιούς. Ομως η απώτερη σκέψη όλων βρίσκεται στην κατασκευή ενός μανδύα ο οποίος θα μπορεί να κρύψει οτιδήποτε, όπως για παράδειγμα ένα στρατιωτικό αεροπλάνο.

Στις 200 περίπου ομιλίες τους και τις 2.500 ανακοινώσεις, οι επιστήμονες θα συζητήσουν εκτενώς θέματα όπως τα βλαστοκύτταρα, η νέα φαρμακοθεραπεία, εφαρμογές της Βιοχημείας στο περιβάλλον αλλά και τη γεωργία, η νανοτεχνολογία, η κατανόηση των λοιμωδών νοσημάτων κ.ά.

Γήρανση κυττάρων

Μεταξύ άλλων στο συνέδριο της FEBS στην Αθήνα, Αυστριακοί ερευνητές θα ανακοινώσουν ότι ανακάλυψαν τρία μόρια που αποκαλύπτουν πολλά για τη γήρανση των κυττάρων. Η ανακάλυψή τους ανοίγει τον δρόμο για την ανάπτυξη μεθόδων αναστολής των επιπτώσεων του γήρατος αλλά και την ερμηνεία του αυτισμού. Βραζιλιάνοι ερευνητές θα ανακοινώσουν ότι εντόπισαν τα μόρια που επιτρέπουν στο παράσιτο της ελονοσίας να «αντιληφθεί» τα δεδομένα του περιβάλλοντός του και να τα αξιοποιήσει για να μολύνει τους ξενιστές του. Αμερικανοί επιστήμονες θα παρουσιάσουν τις μελέτες τους σε μοριακά απολιθώματα, εξηγώντας πώς έγιναν οι πρώτες αντιδράσεις ώστε να δημιουργηθούν μόρια με δυνατότητα αυτοαναπαραγωγής.

«Θα ανταλλάξουμε απόψεις, θα ξεκινήσουμε συνεργασίες και βεβαίως είναι πολύ σημαντικό να συναντιέσαι με τους ανθρώπους του χώρου σου», λέει στην «Κ» ο δρ Αντώνης Κορόμηλας. «Ερχονται σπουδαίοι επιστήμονες και είναι σαν το πανευρωπαϊκό πρωτάθλημα, ξέρετε. Είναι μια γιορτή για την επιστήμη μας».

«Θα ανακοινωθούν νέες προσεγγίσεις σε ζητήματα, όπως για παράδειγμα ο έλεγχος της γενετικής πληροφορίας στις νεοπλασίες, ο κύκλος ζωής των κυττάρων, πληροφορίες για τα πολυδύναμα κύτταρα κ.ά. Αυτά βρίσκουν εφαρμογές σε ζητήματα όπως η κατανόηση του καρκίνου, των καρδιαγγειακών νοσημάτων, νευρολογικών ασθενειών κ.λπ.», συμπληρώνει ο δρ Μανώλης Φραγκούλης.

«Αποτελεί μοναδική ευκαιρία για νέους επιστήμονες και φοιτητές να γνωρίσουν τις σπουδαιότερες επιστημονικές ομάδες σήμερα, να ανοίξουν πόρτες για συνεργασίες για κατάθεση κοινών ερευνητικών προγραμμάτων με ελληνικές ομάδες, και βεβαίως αποτελεί μια επιβράβευση για την κοινότητα της Βιοχημείας στη χώρα μας, η οποία πάει καλά», λέει στην «Κ» ο κ. Φραγκούλης, καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρόεδρος της Οργανωτικής επιτροπής του συνεδρίου. «Οι βιοεπιστήμες στην Ελλάδα πάνε πάρα πολύ καλά, το ίδιο και η εκπαίδευση».

Η Βιοχημεία και η Βιοτεχνολογία εγείρουν σοβαρά ερωτήματα όμως για μια σειρά από εφαρμογές τους (κλωνοποίηση), και διαφωνίες (βλαστοκύτταρα). «Φυσικά υπάρχουν πολλές απόψεις και αντιπαραθέσεις σε αυτά τα συνέδρια. Περιμένουμε και εδώ να γίνει αυτό», λέει ο κ. Δημήτρης Κλέτσας, διευθυντής Ερευνών του ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος και υπεύθυνος του συμποσίου «Επιστήμη και Κοινωνία».

«Η Βιοχημεία είναι η επιστημονική βάση για όλες αυτές τις εξελίξεις. Το συνέδριο είναι επιστημονικό και δεν δίνει πολλά περιθώρια για φιλοσοφικές διαφωνίες. Αλλωστε όλοι συμφωνούμε στα αποτελέσματα των πειραμάτων, τα οποία είναι αντικειμενικά» λέει στην «Κ» ο Κωνσταντίνος Δραίνας, καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και πρόεδρος της επιστημονικής επιτροπής.

Μεταλλαγμένα

«Θα συζητήσουμε και κάποια ζητήματα που έχουν να κάνουν με τις προεκτάσεις της δουλειάς μας», δηλώνει ο Μανώλης Φραγκούλης. «Στο ζήτημα της γεωργικής βιοτεχνολογίας για παράδειγμα υπάρχουν ζητήματα που συζητιούνται στην Ευρώπη παρόλο που στις ΗΠΑ έχουν λυθεί», λέει ο ίδιος τασσόμενος υπέρ των μεταλλαγμένων προϊόντων. Αλλά βέβαια πολλοί Ευρωπαίοι Βιολόγοι θα διαφωνούσαν μαζί του.

Τα θέματα που θα θιγούν στο συνέδριο

Βλαστοκύτταρα

Τα βλαστικά κύτταρα και η αξιοποίησή τους σε νέες κυτταρικές θεραπείες έχουν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις -για ηθικούς λόγους- σε πολλές χώρες. Θα ανακοινωθούν νέες τεχνικές για τον κυτταρικό προγραμματισμό και την πιθανή δημιουργία νέων υγιών ιστών για μεταμοσχεύσεις.

Φαρμακογενετική

Μερικές από τις πιο σημαντικές ανακοινώσεις του συνεδρίου θα αφορούν τη γενετική ταυτότητα ενός ασθενούς που τον καθιστούν συμβατό ή μη με ένα φάρμακο, κάτι που θα ωθήσει την ανάπτυξη μεθόδων προσωπικής θεραπείας στο μέλλον.

Κατανόηση φυσιολογικών διεργασιών

Οι Μοριακοί Βιολόγοι θεωρούν όλο και περισσότερο τα γηρατειά ως μια διαδικασία συσσώρευσης λαθών σε κυτταρικό επίπεδο που θα μπορούσε να αντιμετωπισθεί, ή τουλάχιστον να αντιμετωπισθούν οι βλάβες που επιφέρουν στην υγεία μας. Στο συνέδριο πολλές ανακοινώσεις σχετίζονται με την κατανόηση της αλλοίωσης των πρωτεϊνών ενώ θα προταθούν και μέθοδοι αποτροπής αυτής της διαδικασίας.

Βιοχημεία και περιβάλλον

Μια σειρά ομιλιών αναφέρονται σε οργανισμούς που προσαρμόζονται σε ακραίο περιβάλλον, όπως πολύ υψηλές θερμοκρασίες, από όπου μπορούν οι επιστήμονες να πάρουν ένζυμα χρήσιμα στην απορρύπανση.

Γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα και γεωργία

Θα ανακοινωθεί η δημιουργία φυτών που μπορούν να παράγουν ανθρώπινη ινσουλίνη.

Λοιμώδη νοσήματα

Ο δρ Φώτης Καφάτος θα κάνει σημαντικές ανακοινώσεις για την κατανόηση και τις νέες μεθόδους αντιμετώπισής της.

Ελπιδοφόρα μηνύματα για τον καρκίνο

Ελπιδοφόρα νέα, μεταφέρει, μέσω της «Κ», ένας Ελληνας επιστήμονας που εργάζεται και διαπρέπει στο εξωτερικό. Μια κοινή πρωτεΐνη του ανοσοποιητικού μας συστήματος, που θα χρησιμοποιηθεί από τους ερευνητές ως «Δούρειος Ιππος» κατά των καρκινικών κυττάρων, αποδεικνύεται «κλειδί» για την κατανόηση και καταπολέμηση της σοβαρής ασθένειας, όπως προκύπτει από τις έρευνες του Ελληνα Μοριακού Βιολόγου και της επιστημονικής του ομάδας, στο Μόντρεαλ του Καναδά.

Ο λόγος για τον δρα Αντώνη Κορόμηλα και τις έρευνές του στη λειτουργία της κοινής σε όλα τα θηλαστικά και όλα τα κύτταρα πρωτεΐνης stat1. Τα ιδιαιτέρως σημαντικά αποτελέσματα των ερευνών της επιστημονικής ομάδας του κ. Κορόμηλα θα ανακοινωθούν στο 33ο Ευρωπαϊκό και 11ο διεθνές συνέδριο Μοριακής Βιολογίας και Βιοχημείας που διεξάγεται από χθες στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών με τη συμμετοχή 3.500 Βιολόγων από όλο τον κόσμο.

Ιντερφερόνες

«Η πρωτεΐνη stat1 είναι κοινή σε όλα τα είδη θηλαστικών και σε όλα τα κύτταρα του σώματός μας», εξηγεί στην «Κ» ο Ελληνας καθηγητής και «η βασική λειτουργία της είναι να μας προστατεύει από μολύνσεις, ιούς και μικρόβια».

Οταν μολύνεται ο ανθρώπινος οργανισμός, τα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος παράγουν μια κατηγορία πρωτεϊνών, τις ιντερφερόνες, οι οποίες στοχεύουν τα παθογόνα κύτταρα φτάνοντας έως αυτά μέσω της κυκλοφορίας του αίματος. Εκεί δημιουργούν ένα αντι-παθογόνο περιβάλλον και η πρωτεΐνη stat1 διαδραματίζει τον κρίσιμο ρόλο στη δημιουργία αυτού του περιβάλλοντος.

Πρωταρχικός στόχος του ανοσοποιητικού συστήματός μας είναι η αναστολή της καρκινογένεσης, όμως τα καρκινικά κύτταρα βρίσκουν γρήγορους τρόπους να «ξεφεύγουν» από αυτή την επίθεση. Οσο ισχυρότερο είναι το ανοσοποιητικό σύστημα κάποιου, τόσο καθυστερεί η ανάπτυξη του καρκίνου, ενώ αντίθετα αν είναι αδύναμο, ο καρκίνος ευνοείται.

Ερευνες των τελευταίων ετών έχουν δείξει ότι η πρωτεΐνη stat1 επιβραδύνει την ανάπτυξη του καρκίνου, συνθέτοντας την πρώτη γραμμή άμυνας των κυττάρων μας. «Παρόλα αυτά συμβαίνει κάτι παράδοξο. Οι έρευνές μας σε καρκίνους του μαστού, της κεφαλής, του λαιμού και σε λευχαιμίες δείχνουν ότι η πρωτεΐνη η οποία φυσιολογικά βοηθάει στην καταστολή του καρκίνου, όταν αυτός καταλάβει τα υγιή κύτταρα υπερεκφράζεται βοηθώντας τον να αναπτυχθεί περαιτέρω», λέει στην «Κ» ο Αντώνης Κορόμηλας. Αυτό, ίσως είναι το «κλειδί».

Παρέμβαση

Ερευνες της ομάδας του κ. Κορόμηλα σε ποντίκια αποκάλυψαν πως τα καρκινικά κύτταρα μόλις προσβάλλουν τα υγιή «επαναπρογραμματίζουν» την πρωτεΐνη ώστε αντί να τα καταστέλλει, να τα βοηθάει να επεκταθούν κι άλλο. Ο Ελληνας επιστήμονας και η ομάδα του προσπαθούν να παρέμβουν στο τμήμα της stat1 που αλληλεπιδρά με τον καρκίνο και να το χρησιμοποιήσουν για να τον καταστρέψουν δημιουργώντας βάσιμες ελπίδες ότι ίσως σύντομα κάποιοι τύποι του (μαστός, κεφάλι, λαιμός, λευχαιμίες) να μπορούν να αντιμετωπιστούν με αυτό τον τρόπο. Πρώτος στόχος τους είναι η παραγωγή πεπτιδίων ή φαρμάκων που θα αποκαθιστούν τη φυσιολογική λειτουργία της πρωτεΐνης μέσα στα καρκινικά κύτταρα.

«Επειτα, επειδή η πρωτεΐνη βοηθάει τις ιντερφερόνες να χτυπήσουν την ασθένεια, κατανοώντας πώς την «επαναπρογραμματίζει» ο καρκίνος, θα μπορέσουμε να αξιολογήσουμε και αν οι θεραπείες με ιντερφερόνες μπορεί να είναι αποτελεσματικές ή όχι. Μπορεί ακόμα, παρεμβαίνοντας σε αυτό το σημείο, να μπορέσουμε να βοηθήσουμε τη λειτουργία ογκολυτικών ιών», εξηγεί ο δρ Αντώνης Κορόμηλας. Οι ογκολυτικοί ιοί, είναι γενετικά τροποποιημένοι ιοί που έχουν την ιδιότητα να πλήττουν τα καρκινικά κύτταρα χωρίς να προσβάλλουν και τα υγιή που είναι δίπλα σε αυτά. «Οι θεραπείες για τον καρκίνο έχουν βελτιωθεί ήδη αρκετά με αγωγές που στοχεύουν συγκεκριμένα τα καρκινικά κύτταρα, αντί για όλα, όπως παλαιότερα», τονίζει ο Ελληνας επιστήμονας.

«Ο συνθήκες στην Ελλάδα…»

Ο Αντώνης Κορόμηλας σπούδασε στη Θεσσαλονίκη και το Τόκιο προτού εγκατασταθεί στο Μόντρεαλ το 1990. Αναπολεί την Ελλάδα, αλλά όπως λέει δεν σκέφτεται να επιστρέψει αφού δεν υπάρχουν οι συνθήκες. «Αρκετοί καλοί επιστήμονες επιστρέφουν αλλά δεν βρίσκουν το πρόσφορο έδαφος που υπάρχει στο εξωτερικό. Δύσκολα συνεχίζουν την καλή δουλειά στην Ελλάδα. Υπάρχουν κι άλλοι πιο δικτυωμένοι βεβαίως με την Ε.Ε. που κάνουν καλή δουλειά», λέει ο κ. Κορόμηλας. «Αν αντί να ξόδευαν τόσα χρήματα στους εξοπλισμούς προωθούσαν λίγο την επιστήμη, εγώ πιστεύω ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να πάει πολύ καλύτερα από κάθε ευρωπαϊκή χώρα. Υπάρχει το δυναμικό και η ποιότητα».

Είναι μόλις τριών ετών και έχει ύψος περίπου ένα μέτρο, όμως ο «Μαθουσάλας» μεγαλώνει κανονικά. Το μικρό φοινικόδεντρο βλάστησε το 2005 από έναν σπόρο που ανακαλύφθηκε στην περιοχή Μασάντα του Ισραήλ. Οι επιστήμονες εκτίμησαν τον καρπό (καθώς και άλλους που δεν βλάστησαν) σε ηλικία 2.000 χρόνων, καθιστώντας το δέντρο ως το παλαιότερο γνωστό καλλιεργήσιμο δέντρο της ιστορίας. Αναλύοντας το DNA του φυτού, ερευνητές του Ιατρικού Ερευνητικού Κέντρου στον Ιατρικό Οργανισμό Hadassah του Ισραήλ βρήκαν ότι το αρχαίο φυτό μοιράζεται τα μισά και πλέον γονίδια με σύγχρονα καλλιεργούμενα είδη φοινικόδεντρων. Το προηγούμενο δέντρο που είχε πιστοποιημένα καλλιεργηθεί ήταν ένας λωτός ηλικίας 1.300 ετών.

Ξεκινάει ο επιταχυντής

Η ανακοίνωση του CERN αναφέρει: «Η έναρξη του 27 χιλιομέτρων επιταχυντή ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 2007 με την επιτυχή ψύξη των 2 από τα 8 τμήματά του. Σήμερα, 5 από τα τμήματα βρίσκονται ήδη, ή πολύ κοντά, στην τελική θερμοκρασία λειτουργίας τους που είναι 1,9 βαθμοί πάνω από το απόλυτο μηδέν (δηλαδή, -271,1ο), ενώ τα υπόλοιπα 3 τμήματα πλησιάζουν τη θερμοκρασία αυτή. Με το τέλος της ψύξης θα ολοκληρωθεί ο ηλεκτρολογικός έλεγχος, σε αναμονή πλέον των πρώτων δεσμών πρωτονίων που αναμένονται τον Αύγουστο». Εναρξη λοιπόν το καλοκαίρι, για τον πολυαναμενόμενο επιταχυντή του LHC που θα προκαλέσει συγκρούσεις μεταξύ δεσμών πρωτονίων σε ενέργειες που δεν έχουν ποτέ ξανά επιτευχθεί σε πείραμα. Εις απάντησιν των κινδυνολόγων, το CERN ζήτησε τη σύνταξη μιας έκθεσης ασφαλείας από 20 ανεξάρτητους ειδικούς, η οποία τονίζει ότι δεν συντρέχει κανένας απολύτως λόγος ανησυχίας.

Eνα δισεκατομμύριο υπολογιστές

Oι προσωπικοί υπολογιστές που βρίσκονται σε χρήση ξεπέρασαν το 1 δισ., ανακοίνωσε η εταιρεία ερευνών Gartner στο Ελσίνκι, πριν από λίγες μέρες. Ιδιαίτερη ανάπτυξη εμφανίζουν οι αναπτυσσόμενες οικονομίες, ενώ η πρόβλεψη θέλει τους ενεργούς υπολογιστές να διπλασιάζονται παγκοσμίως ώς το 2014. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα, ενώ σήμερα το 58% των ενεργών υπολογιστών βρίσκεται στις ώριμες οικονομίες, μόλις διπλασιαστεί το σύνολό τους, ο αριθμός αυτός θα πέσει στο 30%. Ακόμα εκτιμάται ότι φέτος θα πεταχτούν 35 εκατομμύρια pc, χωρίς καμιά πρόνοια για τις εξαιρετικά βλαβερές συνέπειές τους στο περιβάλλον.

Η θεωρία των πρόδρομων φαινομένων δεν είναι καινούργια. Ηδη από τη δεκαετία του ’70 επιστήμονες προσπαθούν να ανιχνεύσουν και να αξιολογήσουν όλο το «υλικό», προσπαθώντας να καταλήξουν σε έναν επιστημονικό τρόπο πρόγνωσης σεισμών. Μεταξύ αυτών και η ελληνική ομάδα ΒΑΝ, η οποία προσπαθεί εδώ και δεκαετίες να αξιολογήσει προσεισμικά ηλεκτρικά σήματα μετρώντας την ενέργεια που απελευθερώνεται από τον φλοιό της γης στην επιφάνειά της. Την ώρα που στην Ελλάδα οι σεισμολόγοι εξακολουθούν να συγκρούονται στα τηλε-παράθυρα, πρωτοβουλίες διεθνούς συνεργασίας γεννούν νέες μεθόδους προσέγγισης, οι οποίες «περικυκλώνουν» το φαινόμενο δημιουργώντας βάσιμες ελπίδες ότι μέσα στα επόμενα 20-30 χρόνια ίσως υπάρξει κάποιο αξιόπιστο σύστημα πρόγνωσης.

Ο Ουζούνοφ είναι μέλος της επιστημονικής ομάδας του κ. Μηνά Καφάτου (αδερφού του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ερευνας και διακεκριμένου βιολόγου Φώτη Καφάτου), διευθυντή του διεθνούς φήμης Κέντρου για τη Γήινη Παρατήρηση και τη Διαστημική Ερευνα (CEOSR) στο George MasoUniversity. Ο κ. Καφάτος αναπτύσσει μια από τις νέες μεθόδους μελετώντας κυρίως περίεργα ατμοσφαιρικά φαινόμενα, με πολύ ελπιδοφόρα αποτελέσματα.

«Θερμικές υπέρυθρες ακτίνες που παρατηρούν οι δορυφόροι της NASA, λανθάνουσα θερμότητα και άλλα φαινόμενα συνιστούν προσεισμικά σήματα. Εκπέμπονται έως και δύο βδομάδες πριν, και το μεγάλο ερώτημα είναι αν θα καταφέρουμε να τα αξιοποιήσουμε», εξηγεί στην «Κ» ο ίδιος ο κ. Μηνάς Καφάτος, που βρίσκεται αυτές τις ημέρες στην Ελλάδα, μεταξύ άλλων και για να μελετήσει την τελευταία σεισμική δραστηριότητα στην Πελοπόννησο. «Το πρόβλημα με τη λανθάνουσα θερμότητα, για παράδειγμα, είναι ότι εκπέμπεται από πολλά φυσικά φαινόμενα, όπως είναι ο καιρός. Γι’ αυτό και επικεντρώνουμε τις περιοχές των ρηγμάτων σε ΗΠΑ, Ελλάδα και αλλού. Προς το παρόν, μόνο μετά την εκδήλωση του σεισμού μπορούμε να τα συσχετίσουμε. Αρα δεν μιλάμε για πρόγνωση», συνεχίζει ο ίδιος.

Η ιστορία των νέων αυτών προσεγγίσεων στο ζήτημα των σεισμών ξεκινάει το 2003, όταν ο δρ Ράμες Σίνχ, από την Ινδία, δημοσίευσε μια εργασία η οποία υποστήριζε ότι λίγες ημέρες πριν από την εκδήλωση ενός μεγάλου σεισμού, εμφανίζεται μια ξαφνική, μετρήσιμη και παρατηρήσιμη από δορυφόρους, αλλά ανεξήγητη μεταβολή της θερμοκρασίας στην επιφάνεια της γης (λανθάνουσα ενέργεια). Το 2004, μελετώντας δύο σεισμούς που είχαν γίνει στην Ελλάδα, η ομάδα Καφάτου ανέπτυξε ένα ακριβές μαθηματικό μοντέλο ανάλυσης των δεδομένων που ελάμβαναν οι δορυφόροι βασισμένο στις αρχές της θεωρίας του Σινχ. Ο Καφάτος και ο Σινχ, για να επιβεβαιώσουν τις νέες μεθόδους, ανέτρεξαν στα δεδομένα του φοβερού σεισμού του 2004 (8,9 Ρίχτερ) που προκάλεσε τσουνάμι στον Ινδικό Ωκεανό και βρήκαν ότι μπορούσαν εκ των υστέρων να συσχετίσουν ευθέως μεταβολές στη θερμοκρασία, την υγρασία, την ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία και άλλους ατμοσφαιρικούς παράγοντες με τον καταστροφικό σεισμό της 26ης Δεκεμβρίου.

«Στον σεισμό της Ινδονησίας υπήρξαν έντονα προσεισμικά φαινόμενα, που είδαμε βεβαίως μετά την εκδήλωσή του. Ειδικά στους μεγάλους σεισμούς οι συσχετίσεις είναι ξεκάθαρες και πιο μακροχρόνιες» εξηγεί. Το μυστικό βρίσκεται στον σωστό συνδυασμό δεδομένων τα οποία ούτως ή άλλως προσφέρουν οι δορυφόροι, όπως είναι δεδομένα θερμοκρασίας, υδρατμών και υγρασίας, συγκέντρωσης χλωροφύλλης κ.ά. Οι επιστήμονες πιστεύουν τώρα ότι τα δεδομένα αυτά σε συνδυασμό με δεδομένα δορυφόρων που θα αναλάβουν αποκλειστικά την παρατήρηση γεωλογικών δεδομένων, ίσως ανοίγουν τον δρόμο για ασφαλείς προβλέψεις.

Βάσεις για το μέλλον

«Η πρόβλεψή μας αφορά σεισμούς που γίνονται κυρίως στη θάλασσα και σε βάθος 25-50 χλμ. και έχουν μέγεθος 5,5 Ρίχτερ και άνω», εξηγεί στην «Κ». «Προφανώς δεν είμαστε σε θέση αυτή τη στιγμή να πούμε πού και πότε θα χτυπήσει ένας σεισμός, όμως ίσως έχουμε θέσει τις βάσεις για μια αξιόπιστη πρόβλεψη στο μέλλον. Πρέπει να κατανοηθούν ακόμα καλύτερα τόσο οι ίδιοι οι σεισμοί, όσο και να ξεκαθαρίσουν τα χρήσιμα πρόδρομα φαινόμενα από τον άχρηστο θόρυβο».

Oι μέθοδοι πρόβλεψης Φρόιντ και Καφάτου

Ενας άλλος ερευνητής της NASA, ο Φρίντμαν Φρόιντ, έχει αναπτύξει κι αυτός μια παρεμφερή θεωρία. Οπως εξηγεί: «Τα πετρώματα που δέχονται πίεση, όταν για παράδειγμα ανασηκώνονται οι τεκτονικές πλάκες, μετατρέπονται σε μπαταρίες συσσώρευσης ενέργειας. Τα ηλεκτρικά φορτία που απελευθερώνονται μπορούν να ταξιδέψουν έπειτα σε μεγάλες αποστάσεις στη Γη». Τα θετικά φορτισμένα ηλεκτρόνια, που απελευθερώνονται, κινούνται σε ένα μαγνητικό πεδίο εξαιρετικά χαμηλής συχνότητας, με αποτέλεσμα να φθάνουν με ταχύτητα 300 μέτρων ανά δευτερόλεπτο στην επιφάνεια του εδάφους και από εκεί στην ατμόσφαιρα αυξάνοντας την αγωγιμότητά της, και έπειτα στην ιονόσφαιρα. Οπως ο Ουζούνοφ της ομάδας Καφάτου, έτσι και ο Φρόιντ μέτρησε έξι μέρες πριν περίεργες ηλεκτρικές ανωμαλίες στην ιονόσφαιρα. Και οι δύο υπολογίζουν ότι η μέθοδός τους «ανταποκρίνεται καλά» σε σεισμούς που εκδηλώνονται έως 35 χλμ. κάτω από την επιφάνεια της γης.

Oι μέθοδοι πρόγνωσης πάνω στις οποίες εργάζονται οι Καφάτος, Ουζούνοφ, Φρόιντ και πολλοί άλλοι (Ιαπωνία, Καναδάς, Αμερική και Ελλάδα – Βαρώτσος) απασχόλησαν τον περασμένο μήνα το BBC, την εφημερίδα Wall street Journal, το Discovery κ.ά. Οι θεωρίες του Φρόιντ από τη μια και του Καφάτου από την άλλη είναι ανταγωνιστικές μεν, όμως όπως μάς τόνισε ο Ελληνας καθηγητής, «όχι μόνο δεν τσακωνόμαστε όπως γίνεται εδώ στην Ελλάδα, αλλά πιθανότατα θα συνεργαστούμε στην αποστολή δορυφόρων για τον έλεγχο των θεωριών μας».

«Γίνονται ενέργειες συντονισμού τώρα, μιας και όλοι δεχόμαστε χονδρικά τις ίδιες θεωρίες. Ο Βαρώτσος έχει δημοσιεύσει σε καλά περιοδικά και η δουλειά του είναι αξιόλογη. Απέχει όμως από το να ονομαστεί πρόβλεψη, όπως άλλωστε και για τη δική μας δουλειά πρέπει να είναι κανείς προσεκτικός. Το σίγουρο είναι πως στις μέρες μας η συνεργασία όλων μπορεί να βοηθήσει πολύ στο να προχωρήσουμε πιο γρήγορα» λέει στην «Κ» ο κ. Μηνάς Καφάτος.

Στο ερώτημα αν υπάρχει πρόγνωση ή όχι, η απάντηση παραδόξως είναι «ναι» «αλλά δεν μας είναι χρήσιμη». «Οπως γίνεται και με την πρόβλεψη του καιρού, που δεν μπορούμε να προβλέψουμε πέραν των δέκα ημερών, έτσι και με τους σεισμούς προβλέπουμε μέχρις ενός σημείου. Αυτή η στιγμή σήμερα είναι μόλις 10 δευτερόλεπτα πριν. Στην Ιαπωνία υπάρχει ένα δίκτυο ειδοποίησης που περιλαμβάνει περισσότερες από 4.000 συσκευές, οι οποίες συλλαμβάνουν τα πρωτογενή κύματα της θραύσης των πετρωμάτων στο υπέδαφος, τα οποία ακολουθούνται από τα δευτερογενή που είναι και τα καταστροφικά. Ελπίζω με την εξέλιξη της τεχνολογίας να μπορέσουμε να φτάσουμε τα 20 δευτερόλεπτα, αλλά δεν νομίζω ότι μπορούμε να πάμε πιο κάτω με τη συγκεκριμένη μέθοδο», καταλήγει ο κ. Καφάτος.

Τα κριτήρια επιλογής των δέκα σημαντικότερων ζώων, δεν ήταν αμιγώς επιστημονικά, αφού στόχος του Ινστιτούτου είναι να ευαισθητοποιήσει το κοινό γύρω από τα ζητήματα προστασίας της άγριας χλωρίδας και πανίδας. Ετσι η επιλογή του ηλεκτροφόρου χελιού έγινε για να υποδείξει πόσο λίγα ξέρουν οι επιστήμονες για την εξαιρετικά πλούσια σε ποικιλία περιοχή του Ινδικού Ωκεανού, η επιλογή του φιδιού υποδεικνύει την ανάγκη ακριβούς καταγραφής τους, ώστε να μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά τα τσιμπήματα των δηλητηριωδών φιδιών, η νυχτερίδα μπήκε στη λίστα γιατί ανατρέπει την πεποίθηση ότι Αυστραλία και Ασία δεν μοιράζονται συγγενή είδη, η επιλογή του μανιταριού από μια πυκνοκατοικημένη και πολυμελετημένη περιοχή αποδεικνύει το μέγεθος της άγνοιάς μας, η μέδουσα κέρδισε η θέση της εξαιτίας του θανάτου ενός Αμερικανού τουρίστα και της ανάγκης να παρθούν καλύτερα μέτρα ασφαλείας στις θάλασσες της Αυστραλίας, ενώ ο σκαραβαίος απλώς επειδή μοιάζει στον ρινόκερο της ταινίας A bug’s life της Disney.

Η νευροψυχολόγος κ. Λίζα Βάρβογλη, διδάσκουσα στο τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου και η ψυχολόγος Κατερίνα Στρουμπούλη διερευνούν τις διαθέσεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στην κοσμητική νευροεπιστήμη, τη χρήση δηλαδή των προϊόντων της έρευνας γύρω από τον εγκέφαλο, όχι για ψυχιατρικούς σκοπούς, αλλά προκειμένου να «βελτιώσουμε» φυσικά χαρακτηριστικά μας, όπως η μνήμη, η συγκέντρωση, πρακτική που φαίνεται πως είναι ήδη διαδεδομένη στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η νέα κουλτούρα των χαπιών που έρχεται από την ταχύτατη εξέλιξη της επιστήμης, μάς τοποθετεί μπροστά σε σοβαρά ηθικά διλήμματα.

Ανακαλύπτουν διαταραχές
Σύμφωνα με το surgeon general, την εκπαιδευτική υπηρεσία του αμερικανικού υπουργείου Υγείας, το 20% των παιδιών στις ΗΠΑ θεωρείται ότι πάσχει από κάποια μορφή ψυχικής διαταραχής (από κοινωνικό άγχος μέχρι ψύχωση). Ενα σημαντικό ποσοστό αυτών δέχονται φαρμακευτική αγωγή με αντικαταθλιπτικά ή ήπια ψυχοσταθεροποιητικά φάρμακα νέας γενιάς που στοχεύουν σε συγκεκριμένες λειτουργίες του εγκεφάλου (prozac, xanax κ.α.). Σε όλο τον κόσμο γίνεται εκτεταμένη χρήση ορμονών για τη βελτίωση σωματικών χαρακτηριστικών, όπως η τριχοφυΐα στα κορίτσια και η γυναικομαστία στα αγόρια, ενώ ακόμα και προβλήματα όπως η υπερκινητικότητα και η διάσπαση προσοχής που παλιότερα δεν θεωρούνταν καν διαταραχές, τώρα αντιμετωπίζονται με ειδικά σκευάσματα (ritalin).

Τα τελευταία χρόνια όμως, τα σκευάσματα αυτά δείχνουν να ξεφεύγουν από το πλαίσιο της ιατρικής και να χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο για άλλους σκοπούς. Η ρεταλίνη βοηθάει στη συγκέντρωση και υγιείς ανθρώπους με αποτέλεσμα να τα χορηγούν οι ίδιοι οι γονείς μαθητών καλών ιδιωτικών σχολείων στις ΗΠΑ προκειμένου αυτά να πετύχουν στις εξετάσεις φημισμένων πανεπιστημίων. Τα νέα φάρμακα που χρησιμοποιούνται στην θεραπεία του Αλτσχάιμερ (Provigil, Aricept), βρέθηκε ότι βοηθάνε μεσήλικες πιλότους να αντιμετωπίσουν τα επίπονα τεστ αμόκ στα οποία υποβάλλονται, προκειμένου να αντιμετωπίσουν μια σοβαρή κρίση κατά τη διάρκεια μιας πτήσης. Μάλιστα, πλέον εξετάζεται το ενδεχόμενο να παίρνουν την ουσία προληπτικά. Αντικαταθλιπτικά τύπου ladoze έχει προταθεί να χορηγούνται και σε υγιείς ανθρώπους προκειμένου να αντιμετωπίζουν απλές κρίσεις καθημερινού άγχους, ή απλώς να είναι πιο χαρούμενοι. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις εξετάζεται ακόμα και η αναγκαστική χορήγηση ψυχοφαρμάκων εν είδη ποινής προκειμένου να αντιμετωπισθούν εγκλήματα με ψυχιατρική αιτία, όπως οι παραφιλίες (παιδοφιλία, νεκροφιλία κοκ). Παρότι ακόμη δεν υπάρχει σίγουρο φάρμακο για αυτές τις διαταραχές, ψυχίατροι και νευροψυχολόγοι πιστεύουν ότι σύντομα θα βρεθεί.

«Χημικός ευνουχισμός»
«Υπάρχει όμως, το leuproreline, το οποίο καταστέλλει τις ανδρικές σεξουαλικές ορμόνες και επομένως την επιθυμία για παιδοφιλία. Θεωρείται και ”χημικός ευνουχισμός” (στον καταδικασμένο προσφέρεται είτε να είναι εκτός φυλακής με αναστολή και να παίρνει τα φάρμακα ή, αν δεν επιθυμεί να τα πάρει να αντιμετωπίσει τις συνέπειες αυτής της απόφασής του και να επιστρέψει στη φυλακή».

Στην Μεγάλη Βρετανία ο χημικός ευνουχισμός είναι πλέον κοινή πρακτική. Στον Καναδά ένα δικαστήριο, απέρριψε έφεση κρατούμενου που ζήτησε να μείνει έξω με αναστολή χωρίς να παίρνει τα φάρμακα -με την αιτιολογία ότι αυτά του προκαλούσαν κάποιες παρενέργειες. Η απόφαση σε όλες αυτές τις περιπτώσεις ανήκει στον καταδικασθέντα.

H κουλτούρα των νόμιμων ουσιών
«Η μητέρα μου παίρνει Prozac, ο μικρός μου αδερφός Ritalin και ο πατέρας μου Viagra. Εγώ γιατί να μην τη βρω με ecstasy», αναρωτιέται ο διάσημος Αμερικανός κωμικός John Morrelo στα σόου που παρουσιάζει στις ΗΠΑ. Αν παλιότερα μιλούσαμε για την κουλτούρα των ναρκωτικών, αν ο αθλητισμός μας έχει ποτιστεί από την κουλτούρα του επικίνδυνου ντόπινγκ τώρα περνάμε σε μια νέα φάση. «Κατά κάποιο τρόπο είναι πνευματικό ντόπινγκ, που όμως δεν αφορά απαγορευμένες ουσίες. Αντίθετα μιλάμε για μικρές δόσεις συνταγογραφούμενων φαρμάκων – κάτι καθ’όλα νόμιμο και χωρίς γνωστές, προς το παρόν, παρενέργειες. Κοινωνικά αποδεκτό; Αυτό δεν το ξέρουμε ακόμα», λέει η Λίζα Βάρβογλη.

«Στην Ελλάδα το κοινό εξακολουθεί να είναι παραδοσιακό, δηλαδή υποστηρίζει τις κλασικές εφαρμογές της ιατρικής εφόσον υπάρχει ιατρικά διαγνωσμένο πρόβλημα, ενώ όταν πρόκειται για νέα επιτεύγματα, τα οποία αποσκοπούν στη βελτίωση μιας μη παθολογικής κατάστασης, τότε υπάρχει ένα σχετικό «κούμπωμα» και σκεπτικισμός για το πώς πρέπει να χρησιμοποιηθούν τα φάρμακα» λέει η κ. Λίζα Βάρβογλη. «Οι Αμερικανοί γονείς πολύ πιο εύκολα προσυπογράφουν τη φαρμακολογική λύση ως αντίδοτο σε διάφορες δυσκολίες» συνεχίζει η ίδια.

Αν συμφωνεί ο γιατρός…
Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων γονιών απαντά ότι δεν θα επέλεγε τη φαρμακοθεραπεία για τη βελτίωση της σχολικής επίδοσης του παιδιού του, σε ποσοστό 90%. Ενα 45% θα σκεφτόταν να δώσει ψυχοφάρμακα στο παιδί του, αν είχε πρόβλημα με τη διάθεσή του (π.χ. συνέχεια στενοχωρημένο, κατάθλιψη) αλλά μόνο εφόσον ο παιδίατρος εγγυόταν την ασφάλειά του. Στην ιδέα ότι οι συμμαθητές του παιδιού του παίρνουν σκευάσματα προκειμένου να βελτιώσουν τις επιδόσεις τους, το 65% δηλώνει ότι θα το κατέκρινε, ενώ το 35% δηλώνει ότι δεν ενδιαφέρεται για το τι κάνουν οι άλλοι. Ενα 40% των γονιών θα το σκεφτόταν να δώσει φάρμακα στο παιδί του προκειμένου να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα χαμηλής αυτοεκτίμησης.

Τα τελευταία χρόνια ψυχίατροι και θεραπευτές επιλέγουν να αντιμετωπίζουν φαρμακολογικά καταστάσεις στη ζωή ενός παιδιού που προηγουμένως δεν ονομάζονταν καν ασθένειες, όπως είναι η διάσπαση προσοχής και η υπερκινητικότητα.

Τα ποσοστά του αυτισμού έχουν αυξηθεί κατά 500% στις ανεπτυγμένες χώρες τα τελευταία δέκα χρόνια. Στον Καναδά και τις ΗΠΑ οι ψυχικές ασθένειες έχουν γίνει κύρια αιτία εισαγωγής σε νοσοκομείο για τα παιδιά, ενώ μεταξύ του 1993 και 2003 αυξήθηκε κατά 40% και το ποσοστό των παιδιών που πάσχουν από διπολική διαταραχή. Εχει αλλάξει τόσο ο κόσμος μας, ή μήπως οι ψυχολόγοι, υπό την πίεση και της βιομηχανίας κάνουν την παιδική ηλικία συνώνυμο της ασθένειας στον αναπτυγμένο κόσμο; Σύμφωνα με δημοσιεύματα διεθνών περιοδικών της βιομηχανίας φαρμάκου, η οποία αντιμετωπίζει τα χάπια όπως το Χόλιγουντ τις ταινίες, αν το viagra ήταν το ανάλογο του Star Wars, τότε η επόμενη μεγάλη επιτυχία θα είναι ένα ήπιο ψυχοφάρμακο, το οποίο θα ζητάνε όλοι.

«Σίγουρα η τάση για χορήγηση φαρμάκων έρχεται και στη χώρα μας. Υπάρχει πλέον μεγαλύτερη συνταγογράφηση στα παιδιά, όταν υπάρχει ένα μικρό πρόβλημα και μπορεί το παιδί να πάει καλά» λέει η Λίζα Βάρβογλη. «Στην έρευνά μας οι γονείς παιδιών με κάποιο πρόβλημα (δυσλεξία, υπερκινητικότητα κ.ο.κ.) συμφωνούν με τα φάρμακα, θα τα έδιναν στα παιδιά τους, παρότι τώρα ακολουθούν άλλες θεραπείες. Ηδη στο εμπόριο κυκλοφορούν βιταμίνες και φυτικά βοηθήματα που βοηθούν τη μνήμη, ανοίγοντας πιθανότατα την πόρτα και για άλλες ουσίες». Στις ΗΠΑ, όμως, πολλά παιδιά υποφέρουν ήδη από εθισμό σε αυτά τα φάρμακα.

Η εξέλιξη του είδους μας είναι υπόθεση του εργαστηρίου; Η νευροηθική ακολουθεί πλέον τη συζήτηση της βιοηθικής. Είμαστε σε θέση με το σώμα και το μυαλό μας να μπαίνουμε σε μια εποχή όπου η βιομηχανία θα κατασκευάζει στρατιές εξαρτημένων προκειμένου να ανταποκριθούν στις οικονομικές, κοινωνικές κ. ά. υποχρεώσεις; Εχουμε δικαίωμα να επέμβουμε στη φύση μας ή πρέπει να τη σεβαστούμε; Θα έχουν πρόσβαση όλοι σε νέες θεραπείες, ή θα δημιουργηθούν νευρο-φτωχοί και νευρο-πλούσιοι;

Σε διεθνές συνέδριο φιλοσοφίας στο Ηράκλειο της Κρήτης, ο διάσημος Bρετανός βιοηθικός John Harris κονταροχτυπήθηκε με τον Αμερικανό συνάδελφό του Arthur Caplan, υποστηρίζοντας πως είναι αναπόφευκτη η επιστημονική πρόοδος προς όλες τις κατευθύνσεις και άρα θα πρέπει με φιλελεύθερο πνεύμα να την αντιμετωπίζουμε και όχι με απαγορευτικούς νόμους. Πρακτικά αυτό σημαίνει να δεχθούμε μεθόδους, όπως η κλωνοποίηση, η χρήση των βλαστοκυττάρων και ο προκαθορισμός των χαρακτηριστικών των επομένων γενεών. «Η εξέλιξη του είδους μας είναι υπόθεση του εργαστηρίου πλέον», είπε χαρακτηριστικά. Στην ταινία επιστημονικής φαντασίας «Gattaca» (1997) ο Ιθαν Χοκ υποδύεται έναν νεαρό του οποίου το γενετικό προφίλ δεν του επιτρέπει να πραγματοποιήσει το όνειρο της ζωής του, ένα ταξίδι στην αποικία των ανθρώπων στον Κρόνο. Ο ήρωας της ταινίας είναι ένας από τους τελευταίους ανθρώπους που έχουν γεννηθεί με φυσικό τρόπο, αλλά τα διαγνωστικά τεστ έχουν δείξει ότι γενετικές ανωμαλίες θα του δημιουργήσουν προβλήματα υγείας. Εκμεταλλευόμενος έναν νεαρό άντρα με προκαθορισμένα σωματικά και πνευματικά χαρακτηριστικά από τη γέννα, ο Χοκ ξεγελάει τα γενετικά τεστ δίνοντας για ανάλυση τρίχες και αίμα του άλλου άνδρα.

Ηθικά διλήμματα
Στην ταινία «Gattaca» τίθεται το ερώτημα αν ο άνθρωπος είναι το σύνολο των γονιδίων του, αν ορίζεται ικανοποιητικά από τις επιστήμες ή εάν είναι το πνεύμα του που τον κάνει να διαφεύγει κάθε ορισμό και καταδικάζει κάθε επιστημονική απόπειρα υποταγής του.

Πίσω στα ερωτήματα της κοσμητικής νευροεπιστήμης, η Λίζα Βάρβογλη προτείνει μια λίγο πιο πρακτική προσέγγιση του ερωτήματος. «Οι προσωπικές ικανότητες του καθενός από εμάς κινούνται μέσα στο πλαίσιο μιας παρένθεσης. Στη μια πλευρά βρίσκεται το DNA και στην άλλη τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος που μας διαμόρφωσαν. Σε αυτή την ευθεία, γιατί να μην κινηθούμε προς την καλύτερη δυνατή εκδοχή μας, στο μέγιστο σημείο των ικανοτήτων μας που μπορεί να μας προσφέρει η νέα νευροεπιστήμη»; Στην ερώτηση θα κληθούν σύντομα να απαντήσουν τόσο μεγάλοι κοινωνικοί φορείς, όσο και ο καθένας ατομικά.

Τα νεότερα από τον ήλιο

Ο ήλιος δεν είναι τίποτα άλλο από μια σφαίρα αερίων σε τόσο υψηλές θερμοκρασίες ώστε να εξαερώνονται ακόμα και μέταλλα στην επιφάνεια του. Υπολογίζεται ότι στον πυρήνα του επικρατούν θερμοκρασίες της τάξης των 15 εκατομμυρίων βαθμών κελσίου. Αποτελείται από υδρογόνο σε ποσοστό 74%, 25% ήλιο και 1% από άλλα στοιχεία. Σε τόσο υψηλές θερμοκρασίες τα στοιχεία αυτά ιονίζονται και μετατρέπονται σε πλάσμα, (διαδικασία κατά την οποία τα ηλεκτρόνια απελευθερώνονται από τα άτομα ή τα μόρια τους). Η ενέργεια αυτή είναι και η αιτία της λαμπρότητας του.

Οι εκρήξεις στην επιφάνεια του (στεμματικές εκτινάξεις μάζας) είναι συχνές και τόσο βίαιες ώστε τεράστια κύματα ιονισμένης θερμής ύλης, να απλώνονται στο διαπλανητικό χώρο. Στις ηλεκτρομαγνητικές αυτές καταιγίδες οφείλεται μεταξύ άλλων το φαινόμενο του σέλαος που δεν είναι τίποτα άλλο από την είσοδο αυτών των ιονισμένων αερίων στους πόλους, μέσω των μαγνητικών οδών του γήινου πεδίου, που υπάρχει ακριβώς για να προστατεύει τον πλανήτη από αυτά τα αέρια.

«Κάθε έντεκα χρόνια έχουμε ένταση της ηλιακής δραστηριότητας με εκρήξεις και εκλάμψεις, οι οποίες μετά μειώνονται» εξηγεί η Φυσικός της Ακαδημίας Αθηνών Ελένη Δάρα. «Σέλας έχουμε και στους δυο πόλους και βεβαίως είναι άγνωστο όμως κάποιες φορές έχει φτάσει και ως την Αθήνα» συνεχίζει η ίδια.

Πρόβλεψη και κατανόηση του ηλιακού καιρού

Το μεγάλο πρόβλημα της ηλιακής φυσικής που δεν έχει λυθεί ακόμα είναι πως θερμαίνεται το στέμμα του Ηλίου. Πως δηλαδή από την επιφάνεια του όπου επικρατούν θερμοκρασίες της τάξης των 6000 κέλβιν φτάνει σε θερμοκρασίες του 1 εκατομμυρίου κέλβιν στο στέμμα παρόλο που αυτό είναι ψηλότερα. Μια πρώτη απάντηση έδωσαν ο Φυσικός του NRL, Σπύρος Πατσουράκος και ο θεωρητικός Φυσικός Σπύρος Αντίοχος.

«Ο Σπύρος Πατσουράκος βρήκε ότι οι μικρές αυτές συνεχείς εκρήξεις είναι τελικά σημαντικές στην δημιουργία του ηλιακού καιρού. Συνθέτοντας τρισδιάστατες εικόνες από τους δορυφόρους Stereo βρήκε πως η ενέργεια εκτινάσσεται από την επιφάνεια του ηλίου σχηματίζοντας κάτι σαν κυκλώνες. Μοιάζουν σαν ελατήρια μαγνητικών γραμμών που επανασυνδέονται στην πορεία, όπως είχε προβλέψει θεωρητικά ο Σπύρος Αντίοχος. Πολλά τέτοια συμβάντα αποδεικνύονται καθοριστικά για την δημιουργία του ηλιακού καιρού» λέει ο Αγγελος Βουρλίδας.

Το δίδυμο των δορυφόρων Stereo σχεδιάστηκε έτσι ώστε να μπορεί να παράγει τρισδιάστατες εικόνες. Ο Αγγελος Βουρλίδας, ερευνητής στο NRL και υπεύθυνος των 5 τηλεσκοπίων που φέρουν οι δορυφόροι τα σχεδίασε έτσι ώστε να μπορούν να δώσουν εξαιρετικά ακριβείς τρισδιάστατες εικόνες τόσο στο οπτικό, όσο και στο υπεριώδες φάσμα. Ο Βουρλίδας και ο Πατσουράκος έχουν το προνόμιο να βλέπουν πρώτοι τις εικόνες που στέλνουν συνεχώς οι δυο δορυφόροι και να τα μελετούν. Οι τρισδιάστατες αυτές εικόνες έδωσαν τη δυνατότητα να αποκαλυφθούν κρίσιμα φαινόμενα, όπως τα ηλιακά τσουνάμι και οι ηλεκτρομαγνητικοί κυκλώνες που βρήκε ο Πατσουράκος.

Τσουνάμι στον ήλιο

Πέρυσι οι δυο δορυφόροι του προγράμματος Stereo είδαν να εξαπλώνεται στην επιφάνεια του μητρικού μας αστεριού ένα τεράστιο ενεργειακό κύμα, με ταχύτητα 1 εκατομμυρίου μιλίων την ώρα, ακριβώς όπως εξαπλώνονται τα τσουνάμι που εμφανίζονται στους ωκεανούς της γης.

Σε μια από αυτές τις συνήθεις στεμματικές εκτινάξεις ηλιακής μάζας παρατήρησαν ότι δημιουργείται ένας παλμός πίεσης που εξαπλώνεται προς τα έξω με κυκλικό τρόπο. Στις 17 Μαΐου του 2007 δυο αστρονόμοι παρατήρησαν το φαινόμενο, το οποίο διήρκεσε 35 μόλις λεπτά φτάνοντας την μέγιστη ταχύτητα διάδοσης του 20 λεπτά μετά την εκδήλωση του.

«Μέσα σε μισή ώρα είδαμε το τσουνάμι να καλύπτει σχεδόν ολόκληρη την επιφάνεια του ηλίου, να φτάνει δηλαδή σε απόσταση ενός εκατομμυρίου χλμ από το επίκεντρό του» δήλωσε στο BBC ο David Long καθηγητής του κολεγίου Trinity του Δουβλίνου που έκανε τη σχετική ανακοίνωση. «Η ενέργεια που απελευθερώθηκε ήταν απίστευτη. Περίπου 2 δις φορές η παγκόσμια ετήσια κατανάλωση ενέργειας μόλις σε μερικά δέκατα του δευτερολέπτου».

«Μπορέσαμε να παρατηρήσουμε για πρώτη φορά ότι αυτό το ενεργειακό κύμα δεν διαδίδεται μόνο οριζόντια σε όλη την επιφάνεια του Ηλίου, αλλά και κατακόρυφα στην ατμόσφαιρα του» δήλωσε ο έτερος επιστήμονας του προγράμματος Δρ Gallagher.

Οι επιστήμονες παρατήρησαν ακόμα ότι τα κύματα πίεσης ανακόπτονται σε κάποιες περιοχές της ατμόσφαιρας και επιστρέφουν ακριβώς όπως κάνουν και τα τσουνάμι στους ωκεανούς της γης. Μια αλληλουχία κυματισμών (δημιουργούνται κοιλότητες και κορυφώσεις) που διαδίδεται προς όλες τις κατευθύνσεις στην επιφάνεια του Ήλιου. Επιπλέον οι τρισδιάστατες εικόνες των τηλεσκοπίων του Βουρλίδα, έδωσαν τη δυνατότητα να μετρηθεί ακριβώς ο όγκος και η ταχύτητα των ιονισμένων νεφών ώστε να είναι προβλέψιμη η κατεύθυνση και η επικινδυνότητα τους για την γη και τους δορυφόρους που βρίσκονται σε τροχιά.

«Η μεγάλη επανάσταση στην μελέτη του ηλίου έγινε την τελευταία δεκαετία με την εκτεταμένη χρήση δορυφόρων. Η ατμόσφαιρα της γης μας εμποδίζει να παρατηρήσουμε ορισμένες ακτινοβολίες. Τα μόνα παράθυρα που διαθέτουμε από την γη είναι το οπτικό και το ραδιοφωνικό. Η έρευνα σε υπεριώδεις ακτινοβολίες, ακτίνες Χ, κλπ μας άνοιξαν νέα πεδία κατανόησης » λέει η Ελένη Δαρα, Φυσικός της Ακαδημίας Αθηνών. Στον μικρό αυτό κλάδο της διαστημικής, την μελέτη του ηλίου, η τελευταία δεκαετία έχει αποδειχτεί ιδιαιτέρως λαμπερή. Και οι Έλληνες επιστήμονες που για κάποιο περίεργο λόγο δείχνουν ιδιαίτερη αγάπη στην μελέτη του, έχουν ένα λόγο παραπάνω να είναι χαρούμενοι, αφού δεν υπάρχει σχεδόν πρόγραμμα η αποστολή που να μην φέρει και τις δικές τους υπογραφές.

Στην Ιθάκη ο Οδυσσέας

“Η Ελληνική Ηλιακή Μαφία έδρασε ξανά” μου έλεγε προ μηνός ένας γνωστός Ελληνας Φυσικός θέλοντας να περιγράψει σχηματικά την αγάπη της ελληνικής διαστημικής κοινότητας για το συγκεκριμένο θέμα. Δυο χρόνια μετά την πρώτη συνάντηση όλων των διαστημικών αποστολών της Ευρωπαϊκής και της Αμερικάνικης Διαστημικής Υπηρεσίας (NASA και ESA) στην Πασαντένα των Ηνωμένων Πολιτειών, η “Μαφία” μάζεψε το σύνολο σχεδόν της κοινότητας των Φυσικών που ασχολούνται με τον Ήλιο από τις δυο ηπείρους, στην Κεφαλονιά και την Ιθάκη, τον Απρίλιο που μας πέρασε.

Πασίγνωστα προγράμματα, όπως τα ιστορικά voyager 1 και 2, η επιστημονική ομάδα του δορυφόρου Ulysses (Οδυσσέας), τα προγράμματα των δορυφόρων ACE και WIND και τέλος οι επιστήμονες του σύγχρονου μας, άκρως επιτυχημένου ζεύγους δορυφόρων Stereo, συναντήθηκαν προκειμένου να συνδυάσουν δεδομένα, να ελέγξουν θεωρίες και να… φωτογραφηθούν μπροστά στα ερείπια του εικαζόμενου ως παλατιού του Οδυσσέα, τιμώντας το σχετικό πρόγραμμα (Ulysses).

«Το Ulysses υπηρέτησε καταπληκτικά την επιστημονική κοινότητα για περισσότερα από 20 χρόνια» μου λέει στο τηλέφωνο, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και διοργανωτής του συνεδρίου Ξενοφών Μούσας, από το λεωφορείο που μεταφέρει τους επιστήμονες προς τον αρχαιολογικό τόπο της Ιθάκης. «Την δεύτερα ο Άγγελος Βουρλίδας και οι επιστήμονες του προγράμματος Stereo μας ανακοίνωσαν την μέθοδο με την οποία μπορούν να προβλέψουν πλέον πότε μια έκρηξη από την επιφάνεια του ήλιου θα φτάσει στη γη και τι δομή θα έχει. Και το σημαντικότερο βέβαια ήταν ότι συζητήσαμε πόσο κοντά πρέπει να πάνε οι δυο επόμενες αποστολές των NASA και ESA προκειμένου να δουν πως θερμαίνεται η ηλιόσφαιρα» λέει ο ίδιος.

Διαστημικές αποστολές στον Ηλιο

Voyager 1 και 2

Τα δυο διάσημα διαστημόπλοια που εκτοξεύτηκαν το 1980 και 1981 στέλνουν ακόμα δεδομένα από την άκρη της ηλιόσφαιρας. Ένα από τα πειράματα που έτρεξαν στους δυο δορυφόρους ήταν του Σταμάτη Κριμιοζή από το APL, ο οποίος αργότερα αναδείχθηκε σε έναν από τους μεγαλύτερους διαστημικούς επιστήμονες διεθνώς. Είναι ο μοναδικός επιστήμονας με πειράματα σε όλο το ηλιακό σύστημα

Ulysses

Αποστολή των NASA και ESA. Εκτοξεύτηκε το 1990 και παρέμεινε σε τροχιά γύρω από τον ήλιο δίνοντας πολύτιμα στοιχεία έως τον Φεβρουάριο, οπότε το πλουτώνιο που χρησιμοποιούσε ως καύσιμο δεν επαρκούσε πλέον για να θερμάνει τα συστήματα του. Στο Ulysses, το οποίο τιμήθηκε στην Ιθάκη την περασμένη βδομάδα έγινε και η πρώτη συμμετοχή επιστημονικού εργαστηρίου από ελληνικό πανεπιστήμιο σε αποστολή στο βαθύτερο διάστημα. Το εργαστήριο Διαστημικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης συμμετείχε στον σχεδιασμό των πειραμάτων σαν συνερευνητής (coinvestigator). Ετσι το Ulysses θεωρείται ο “παππούς” των ελληνικών συμμετοχών σε διαστημικά πειράματα.

ACE

Εκτοξεύτηκε τον Αύγουστο του 1997 και έκτοτε μελετάει την ύλη που έρχεται από τον ήλιο σε μορφή πλάσματος σε σύγκριση με την ύλη που βρίσκεται στο διαπλανητικό χώρο. Τοποθετημένο σε απόσταση 1,5 εκατομμυρίων χλμ από τη γη εξακολουθεί να στέλνει δεδομένα. Και πάλι δομική συμμετοχή στο πρόγραμμα είχε το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο.

WIND

Εκτοξεύτηκε το Νοέμβριο του 1994 και στέλνει ακόμη δεδομένα. Μελετάει τον ηλιακό άνεμο που φτάνει στην περιοχή της γης. Μεταξύ άλλων συμμετέχει και επιστημονική ομάδα του Πανεπιστημίου Αθηνών

Stereo

Εκτοξεύτηκε τον Οκτώβριο του 2006 και τέθηκε σε τροχιά γύρω από τον ήλιο περίπου στην απόσταση του Ερμή. Το ζεύγος των δορυφόρων του Stereo οδήγησε στην ακριβή αποτύπωση και πρόγνωση του ηλιακού καιρού για πρώτη φορά – κάτι που θεωρούνταν το «ιερό δισκοπότηρο» των ηλιακών Φυσικών. Καθοριστική συμβολή έχουν ο Αγγελος Βουρλίδας και η ομάδα του από το ερευνητικό εργαστήριο του πολεμικού ναυτικού των ΗΠΑ

Τα «Επιστημονικά Βραβεία» του Ιδρύματος Μποδοσάκη αφορούν τους τομείς των Εφαρμοσμένων και Θετικών Επιστημών, των Κοινωνικών Επιστημών, της Ιατρικής και της Βιοϊατρικής. «Οι μέχρι σήμερα πολυάριθμες υποψηφιότητες των Ελλήνων επιστημόνων για τα Βραβεία αποδεικνύουν ότι υπάρχει πλούσια παραγωγή ελληνικού πνευματικού έργου, το οποίο και υψηλότατης στάθμης είναι και αναγνωρίζεται από όλα τα κορυφαία πνευματικά ιδρύματα του κόσμου, στα οποία διαπρέπουν οι Ελληνες επιστήμονες», λέει στην «Κ» ο κ. Δημήτρης Βλαστός, πρόεδρος του Ιδρύματος. Η ιστορία του Πρόδρομου Μποδοσάκη είναι μια από τις τυπικές ελληνικές ιστορίες των κατατρεγμένων Ελλήνων εμπόρων της Μικράς Ασίας που επιτυγχάνουν οικονομικά και κληροδοτούν στη συνέχεια μέσω των δωρεών τους την αξία της παιδείας στην αναδυόμενη κοινωνία του νεοελληνικού κράτους των αρχών του περασμένου αιώνα. Ο ίδιος ο Μποδοσάκης, έως το 1979 που πέθανε, άφησε σχολεία, νοσοκομεία, δωρεές προς το κράτος και ένα ίδρυμα του οποίου καταστατικός στόχος παρέμεινε η συνέχιση του κοινωφελούς έργου, ιδιαίτερα στον χώρο της παιδείας.

Οι «ιστορίες επιτυχίας» των Ελλήνων επιστημόνων που βραβεύονται από το Ιδρυμα επαναφέρουν στο προσκήνιο κάθε δύο χρόνια την αξία της γνώσης ως κινητήριας αξίας των Ελλήνων και αφηγούνται τις μορφές που παίρνει αυτή η αξία στις μέρες μας. Οι πέντε νέοι επιστήμονες που βραβεύονται φέτος έκαναν τις πρώτες τους σπουδές σε ελληνικά δημόσια σχολεία και πανεπιστήμια και στη συνέχεια άνοιξαν πανιά προς την κορυφή του κλάδου τους, ο καθένας. Η επιστημονική τους δουλειά δεν απευθύνεται στη χώρα μας, αλλά στον κόσμο.

Ο Νίκος Παραγυιός δημιουργεί με την ομάδα του τεχνητή όραση, η Ελένη Τζαβάρα ανοίγει τον δρόμο για την θεραπεία σοβαρών ψυχικών ασθενειών, όπως αυτή της σχιζοφρένειας και της μανιοκατάθλιψης, ο Μάριος Αγγελέτος θέτει υπό νέο πρίσμα τα πιο σοβαρά μακροοικονομικά ερωτήματα, ο Μιχάλης Δαφέρμος βρήκε ένα δρόμο για την κατανόηση των μαύρων οπών στο Σύμπαν και ο Γεώργιος Κοντοπίδης βρίσκεται στην αιχμή της έρευνας για τα αντικαρκινικά φάρμακα.

Μιχάλης Δαφέρμος

Μελετά τις μαύρες τρύπες

Ο Μιχάλης Δαφέρμος σπούδασε Μαθηματικά στο Χάρβαρντ, από όπου πήρε το πτυχίο του το 1997 με διάκριση. Το ενδιαφέρον του για τη γενική θεωρία της σχετικότητας τον οδήγησε στη συνέχεια στο Πρίνστον, όπου πήρε διδακτορικό στα Μαθηματικά υπό την εποπτεία του καθηγητή Δημήτρη Χριστοδούλου. Δίδαξε πρώτα στο ΜΙΤ και τώρα βρίσκεται στο Κέμπριτζ.

Το επιστημονικό του έργο επικεντρώνεται στα θεμελιώδη ζητήματα της γενικής σχετικότητας, της επικρατούσας σήμερα φυσικής θεωρίας για την περιγραφή της βαρύτητας. «Μελετάω δηλαδή φυσικά προβλήματα που μπορούν όμως να διατυπωθούν ως αυστηρά μαθηματικά και να ερευνηθούν στη συνέχεια με μόνο εργαλείο τη μαθηματική απόδειξη, όπως ακριβώς έγινε στα πρώτα βήματα της επιστήμης και τις πρώτες θεωρίες της μαθηματικής φυσικής, όπως είναι η ευκλείδεια γεωμετρία και η υδροστατική», λέει ο ίδιος.

Βαρυτική κατάρρευση αστέρων και δημιουργία μαύρων οπών και βαρυτικών ιδιομορφιών, βαρυτική ακτινοβολία που εκπέμπεται και η αρχική ιδιομορφία που παρατηρείται στο απώτερο παρελθόν του Σύμπαντος, είναι τα θέματα που απασχολούν τον κ. Δαφέρμο. «Οι προβλέψεις αυτές αφορούν γεωμετρικές ιδιότητες των λύσεων των περίφημων εξισώσεων που ανακάλυψε ο Αϊνστάιν τον Νοέμβριο του 1915 και φέρουν έκτοτε το όνομά του, εξισώσεις που σχετίζουν την καμπυλότητα του χωρόχρονου με την ενέργεια–ορμή της ύλης. Η μαθηματική μελέτη της γενικής σχετικότητας ενώνει την αρχαία μαθηματική παράδοση της γεωμετρίας με τα μοντέρνα μαθηματικά όπως αυτά αναδείχτηκαν από τα τέλη του 17ου αιώνα και μετά», λέει. Τα θεωρήματα του κ. Δαφέρμου αποτελούν ίσως το πρώτο βήμα μιας μελλοντικής απόδειξης ότι οι μαύρες τρύπες είναι ευσταθείς και άρα είναι πραγματική η δυνατότητα πρόβλεψής τους. Εχει ακόμη μελετήσει το πρόβλημα της «εσωτερικής δομής» των μαύρων οπών, καταρρίπτοντας μια εικασία του διάσημου μαθηματικού Roger Penrose.

Ελένη Τζαβάρα

Νέοι θεραπευτικοί δρόμοι για σχιζοφρένεια

Οι ερευνητικές δραστηριότητες της Ελένης Τζαβάρα έχουν κοινό ιστό τη δημιουργία γνώσης που να επιτρέπει την παρασκευή νέων φαρμάκων για καλύτερη αντιμετώπιση ψυχιατρικών παθήσεων με έμφαση στην κατάθλιψη, τη μανιοκατάθλιψη και τη σχιζοφρένεια. Χρησιμοποιεί νευροχημικές και συμπεριφερικές μεθόδους με στόχο τη δημιουργία νέων φαρμακευτικών ουσιών, αλλά και την αναγνώριση νέων παθοφυσιολογικών μηχανισμών που θα μπορούσαν να αποτελέσουν στόχους καινούργιας φαρμακολογικής στρατηγικής. Εδειξε για πρώτη φορά ότι υπάρχει ένα είδος ουσιών (ανταγωνιστές κανναβινοειδών) που καθορίζουν τη λειτουργία βασικών νευροχημικών κυκλωμάτων και συνδέονται με την επιβολή της λογικής πάνω στο συναίσθημα. Από τότε έχει αναγνωριστεί ως πρωτοπόρος στη στοχευμένη ανάπτυξη φαρμάκων στον συγκεκριμένο τομέα.

Η Ελένη Τζαβάρα σπούδασε στην Ιατρική Αθηνών από όπου πήρε το πτυχίο της το 1993, ενώ παράλληλα παρακολουθούσε μαθήματα Ιστορίας της Τέχνης. Εργάζεται ως «ερευνητής 1ης Κατηγορίας» στο Inserm (Κρατικό Ιδρυμα Ερευνών Υγείας της Γαλλίας), ενώ έχει παράλληλο ακαδημαϊκό τίτλο στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού. «Η μελέτη και η φαρμακευτική αντιμετώπιση γνωσιακών δυσλειτουργιών πρέπει να βρίσκονται στο κέντρο της στοχευμένης ανάπτυξης φαρμάκων για ψυχικές παθήσεις. Το έχουμε ήδη δει να ισχύει σε πειραματόζωα», λέει. Ως αποτέλεσμα, της δουλειάς της, τουλάχιστον μία φαρμακευτική εταιρεία έχει αρχίσει ανάπτυξη νέων φαρμάκων για την αντιμετώπιση της μανιοκατάθλιψης.

Γεώργιος Κοντοπίδης

Σχεδιάζει φάρμακα κατά του καρκίνου

Ο Γεώργιος Κοντοπίδης γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε στο Χημικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Αφού πρώτα ολοκλήρωσε τη στρατιωτική θητεία του, συνέχισε τις σπουδές του στη Γλασκώβη από όπου έλαβε μάστερ στον τομέα της Βιοτεχνολογίας.

Η ερευνητική του καριέρα στη στοχευμένη ανάπτυξη φαρμακευτικών ουσιών ξεκίνησε με το διδακτορικό στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου, μελετώντας ουσίες και πρωτεΐνες που εμπλέκονται στην ανοσοκαταστολή. Η εργασία αυτή άνοιξε την προοπτική για αντικατάσταση της ανοσοκατασταλτικής ουσίας «κυκλοσπορίνη», η οποία είναι το πρώτο σε χρήση φάρμακο, παγκοσμίως, στις μεταμοσχεύσεις.

Συνέχισε την ερευνητική του δουλειά μελετώντας τον τρόπο σύνδεσης μικρών μορίων με πρωτεΐνες. «Σχεδιάζουμε και παρασκευάζουμε φαρμακευτικές ουσίες για την καταπολέμηση του καρκίνου, που μελετώνται στη συνέχεια σε προκλινικές και κλινικές δοκιμές», εξηγεί ο ίδιος. «Οι μελέτες αυτές οδηγούν ακόμα στη βελτίωση χαρακτηριστικών ήδη υπαρχουσών φαρμακευτικών ουσιών», συμπληρώνει.

Η συστηματική μελέτη του στον τομέα του σχεδιασμού μορίων οδήγησε στη βελτίωση της δραστικότητας και της εκλεκτικότητας των υπαρχουσών φαρμακευτικών ουσιών, η οποία έχει ως αποτέλεσμα λιγότερες παρενέργειες και μειωμένη τοξικότητα του φαρμάκου.

Μάριος Αγγελέτος

Ανατρέπει πεποιθήσεις για την οικονομία

Θεωρείται ένας από τους πλέον διακεκριμένους μακροοικονομολόγους της γενιάς του. Η έρευνά του σε θέματα μακροοικονομικής θεωρίας και πολιτικής έχει δημοσιευθεί στα πλέον έγκυρα διεθνή επιστημονικά περιοδικά του κλάδου του, ενώ έχει δώσει πάνω από 80 διαλέξεις τόσο σε πανεπιστήμια της Αμερικής και της Ευρώπης όσο και σε διεθνή επιστημονικά συνέδρια. Η εργασία του κ. Αγγελέτου χαρακτηρίζεται από μια διαρκή προσπάθεια να αντιστρέψει το πρίσμα της κυρίαρχης οπτικής, να ανατρέψει τα στερεότυπα στην επιστήμη του και να αναδείξει τις σκοτεινές εκείνες πλευρές της, που όμως διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της οικονομίας. Από την αρχή ακόμη της ερευνητικής του δραστηριότητας, ο κ. Αγγελέτος προτείνει λύσεις ή οπτικές που οι κυρίαρχοι οικονομικοί και πολιτικοί κύκλοι των ημερών μας θεωρούν είτε παράδοξες είτε αγνοούν.

Εκανε την αρχή σε νεαρή ηλικία –λίγο μετά το διδακτορικό του– στις έρευνές του για τον ρόλο της πληροφόρησης στις οικονομικές κρίσεις, επισημαίνοντας ότι ενώ η κοινή λογική θεωρεί ότι όσο καλύτερη είναι η πληροφόρηση των επενδυτών, των επιχειρήσεων και των καταναλωτών σε μια οικονομία, τόσο πιο αποδοτική η λειτουργία της οικονομίας στο σύνολό της, μπορεί τελικά να συμβαίνει το αντίθετο. «Περισσότερη πληροφόρηση σε περιόδους κρίσεων μπορεί να ξεκινήσει ένα άσχημο “ντόμινο εφέκτ”: Επενδυτές που έχουν σχετικά καλές προσδοκίες για τα θεμελιώδη στοιχεία της οικονομίας μπορεί να αρχίσουν να αποσύρονται από την αγορά, προκαλώντας και άλλους επενδυτές να αποσυρθούν φοβούμενοι τις βραχυπρόθεσμες απειλές», εξηγεί ο κ. Αγγελέτος, ο οποίος διδάσκει στο ΜΙΤ.

Νίκος Παραγυιός

Επεκτείνει τα όρια της όρασης

Οι ερευνητικές δραστηριότητες του δρος Νίκου Παραγυιού μπορούν να συνοψιστούν σε μία φράση: δημιουργία μαθηματικών μοντέλων και υπολογιστικών λύσεων που επιτρέπουν την κατανόηση του περιβάλλοντος μέσω εικόνων από υπολογιστές, με στόχο την αναπαραγωγή του ανθρώπινου συστήματος όρασης. Ο Νίκος Παραγυιός και η ομάδα του προσπαθούν να καταλάβουν τη λειτουργία των βιολογικών οργανισμών και να κατασκευάσουν συστήματα αυτόματης διάγνωσης των ασθενειών τους μέσω επεξεργασίας ιατρικών εικόνων και σημάτων. Παράλληλα ενδιαφέρεται για τη δημιουργία αυτόνομων συστημάτων μηχανικής όρασης, με στόχο τη βοήθεια αντίληψης, προσανατολισμού και επικοινωνίας με το περιβάλλον για ανθρώπους με περιορισμένες οπτικοακουστικές δυνατότητες.

«Προσπαθούμε να εισαγάγουμε νέα μαθηματικά μοντέλα, νέους τρόπους αντιστοίχισης μεταξύ αυτών των μοντέλων και της διαθέσιμης οπτικής πληροφορίας και νέες τεχνικές για τις υπολογιστικές λύσεις του βέλτιστου δυνατού συσχετισμού μεταξύ του μοντέλου και της οπτικής πληροφορίας», εξηγεί. «Μερικές από τις εφαρμογές στον τομέα της μηχανικής όρασης είναι η βελτιστοποίηση της ποιότητας των εικόνων/φωτογραφιών από κινητά τηλέφωνα, η αυτόματη μετάφραση της γλώσσας των κωφάλαλων, η τρισδιάστατη εξαγωγή και αναπαράσταση πραγματικών περιβαλλόντων μέσω εικόνων. Στον τομέα της ιατρικής, αυτά μεταφράζονται σε έγκαιρη ανίχνευση καρδιοπαθειών, μελέτη μυασθενειών και πώς επιδρούν στο μυϊκό σύστημα, εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με τη συσχέτιση γονιδιωμάτων και εικόνων μαγνητικής και λειτουργικής διάχυσης στην περίπτωση νευρολογικών ασθενειών ».

Ο Νίκος Παραγυιός γεννήθηκε στη Ρόδο το 1972 από Καρπάθιους γονείς. Το 2007 ήταν επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Yale, ενώ το 2008 η ερευνητική του ομάδα εντάχθηκε ως τμήμα του Γαλλικού Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, ένα από τα πλέον διακεκριμένα στον κόσμο.

- Εγώ το έχω λύσει αυτό το πρόβλημα. Τρώω μπροστά στο PC.

- Δεν τίθεται θέμα, μπροστά στο PC τρώω κι εγώ, αλλά μερικές φορές τρώω στο τραπέζι όταν βρίσκεται ο πατέρας μου στο σπίτι.

- Αυτό που μου τη σπάει είναι με το mouse και το πιρούνι. Το ιδανικό είναι να μπορείς να φας με το αριστερό και να έχεις το ποντίκι στο δεξί, γιατί το ποντίκι στο αριστερό δεν γίνεται με τίποτα.

Ο παραπάνω διάλογος είναι αυθεντικός. Εκτυλίχθηκε στα σχόλια ενός φόρουμ στο Ιντερνετ και αποτελεί τυπικό δείγμα αυτού που οι ψυχίατροι και οι ψυχολόγοι ονομάζουν εξάρτηση από το Διαδίκτυο και τα βιντεοπαιχνίδια. Η υπόθεση δεν είναι καινούργια, όμως στη χώρα μας μόλις τα τελευταία χρόνια αρχίζει να απασχολεί έντονα τόσο τις δομές υγείας όσο και τις οικογένειες που αδυνατούν να ελέγξουν τις δραστηριότητες των νεότερων, κατά κύριο λόγο, μελών τους. Αιτία; Οπως όλα δείχνουν, το ψηφιακό χάσμα που χωρίζει τους αναλφάβητους τεχνολογικά γονείς και καθηγητές από τα ημιμαθή στις περισσότερες περιπτώσεις παιδιά, τα οποία βρίσκονται εκτεθειμένα στο νέο τεχνολογικό περιβάλλον. Η εκπαίδευση που θα μπορούσε να διαδραματίσει καταλυτικό ρόλο στην καθοδήγηση των παιδιών στον νέο, απέραντο αυτό κόσμο παραμένει αγκυλωμένη στο σύστημα των εξετάσεων και της προετοιμασίας για το πανεπιστήμιο που επιβάλλει ένα πειθαρχημένο εξαντλητικό πρόγραμμα και «σκοτώνει» οποιαδήποτε απόπειρα διερεύνησης της δημιουργικότητας που τα νέα Μέσα φέρνουν. Αποτέλεσμα: Ενα μεγάλο ποσοστό εφήβων «χάνεται» στα καλώδια των υπολογιστών παραμελώντας υποχρεώσεις, οικογενειακές και φιλικές σχέσεις, ξεχνούν ακόμα και να φάνε ή να κοιμηθούν σε ακραίες περιπτώσεις. Φταίνε το Ιντερνετ και τα βιντεοπαιχνίδια; Σε καμία περίπτωση, συμφωνούν οι περισσότεροι ειδικοί. Φταίμε όλοι εμείς που δεν ασχολούμαστε με την ορθή χρήση τους…

5-10% των χρηστών είναι εξαρτημένοι

Υπολογίζεται ότι διεθνώς ένα ποσοστό (χρηστών του Ιντερνετ και βιντεοπαιχνιδιών) της τάξης του 5 έως 10% εμφανίζει συμπτώματα εξάρτησης, σε βαθμό που να μην μπορεί να αντεπεξέλθει στις καθημερινές του υποχρεώσεις. Σύμφωνα με τα στοιχεία επιστημονικού άρθρου της διευθύντριας της παιδοψυχιάτρου Αναστασίας Κουμούλα, σε κάποιες περιπτώσεις τα πράγματα μπορεί να γίνουν έως «τραγικά». Πέρυσι, στη Νεβάδα των ΗΠΑ αποκαλύφθηκε ότι ένα νεαρό ζευγάρι παραμελούσε τα δύο παιδιά του σε βαθμό που να υποσιτίζονται και να έχουν σοβαρά προβλήματα υγείας. Οι γονείς ήταν απολύτως εξαρτημένοι στην ενασχόληση με τα διαδικτυακά παιχνίδια.

Στη Ν. Κορέα, το 2005, ένα βρέφος τεσσάρων μηνών πέθανε, όταν οι γονείς του το άφησαν μόνο του για να… παίξουν διαδικτυακά παιχνίδια σε ένα Ιντερνετ καφέ. Στην ίδια χώρα, η οποία αποτελεί αντικείμενο μελέτης ως προς το πρόβλημα της εξάρτησης υπολογίζεται ότι το 30% των εφήβων αντιμετωπίζει πρόβλημα εθισμού, το οποίο θεωρείται ένα από τα πιο σοβαρά ζητήματα δημόσιας υγείας. Στην Ιαπωνία, ο αντίστοιχος αριθμός αγγίζει το 1,5 εκατομμύριο εφήβους, ενώ στις ΗΠΑ το 8% των σπουδαστών κολεγίων χρειάζεται συμβουλευτική βοήθεια.

Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν ακόμα στατιστικά στοιχεία, όμως σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποίησε η μονάδα εφηβικής υγείας της Β΄ Παιδιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών του Νοσοκομείου Παίδων Αγλαΐα Κυριακού σε δείγμα 500 εφήβων, το 1% εμφάνιζε εθισμό και το 18,2% παρουσίαζε περιοδικά ή συχνά προβλήματα σχετικά με την κατάχρηση Διαδικτύου (κατάσταση πριν από τον εθισμό).

Στη συμβουλευτική τηλεφωνική «γραμμή – Σύνδεσμος» της ΕΨΥΠΕ (Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας Παιδιού και Εφήβου), οι ψυχολόγοι λένε ότι δέχονται όλο και περισσότερα τηλεφωνήματα από γονείς που τους ρωτάνε για το τι πρέπει να πράξουν. «Οι γονείς δυσκολεύονται με τον χειρισμό συμπεριφορών των παιδιών τους στην καθημερινή ζωή. Ανάμεσα στις συμπεριφορές αυτές είναι και η πολύωρη χρήση του Η/Υ» λέει στην «Κ» η κ. Ρένα Πογιαντζόγλου, ψυχολόγος της ΕΨΥΠΕ. «Περίπου το 15% των γονέων κάνει αναφορά σε δυσκολία να χειριστεί το γεγονός ότι το παιδί τους ασχολείται συνεχώς με τον υπολογιστή παίζοντας παιχνίδια ή μπαίνοντας στο Διαδίκτυο».

«Βουλιμικά»

Χωρίς να είναι ακόμα σίγουροι, οι ψυχίατροι παρατηρούν ότι ο εθισμένος χρήστης εμφανίζει συμπτώματα απόσυρσης από την υπόλοιπη ζωή του και «συρρίκνωση της πραγματικότητάς του» στο τετράγωνο της οθόνης, καταναγκαστική συμπεριφορά και απώλεια ελέγχου των αρνητικών επιπτώσεων. Περιγράφουν τη νέα αυτή διαταραχή ως βιο-ψυχο-κοινωνική και την παρομοιάζουν με διαταραχές όπως ο αλκοολισμός, η βουλιμία, ο τζόγος κ.ά. Πριν από τον εθισμό εμφανίζονται η εξάρτηση και η υπερβολική χρήση που χαρακτηρίζονται από ανεπιτυχή προσπάθεια ελέγχου, συνεχώς αυξανόμενη «ποσότητα» χρήσης ώστε να επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα, ακαταμάχητη ανάγκη αφιέρωσης σημαντικού χρόνου για έλεγχο email, πλοήγηση στο Διαδίκτυο, παραμέληση της οικογένειας, της εργασίας κ.ο.κ.

Η παιδοψυχίατρος κ. Αναστασία Κουμούλα, που ερευνά το θέμα, βλέπει ωστόσο και θετικές πλευρές. «Κάποιοι που δεν μπορούν να αντεπεξέλθουν στην κατά πρόσωπο επικοινωνία, ειδικές ομάδες, όπως άνθρωποι με αναπηρία και άλλοι, βρίσκουν καταφύγιο και αντλούν ανακούφιση από το Ιντερνετ. Αντλούν μια κάποια “κοινωνικοποίηση” εκεί που μέχρι πρότινος θα βλέπανε παθητικά τηλεόραση».

Ο κ. Δημήτρης Γκούσκος, λέκτορας του τμήματος ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών, τονίζει ότι πρόκειται για κάτι περισσότερο από ψυχαγωγία. «Στα διαδικτυακά παιχνίδια, όπως το second Life που μπορεί να παίζουν χιλιάδες παίκτες μαζί, εισέρχονται πια κομμάτια του πραγματικού κόσμου. Μπορείς να πληρώσεις αληθινά χρήματα για να φτιάξεις ένα ωραίο εικονικό σπίτι, μπαίνουν πραγματικές διαφημίσεις, υπάρχουν πραγματικές τράπεζες κ.ο.κ. Διεκπεραιώνονται όλο και περισσότερες πραγματικές δραστηριότητες. Αρα είναι κι αυτός ο κόσμος κάπως πραγματικός πλέον».

Τα βιντεοπαιχνίδια είναι άρρηκτα δεμένα με την εξέλιξη του Ιντερνετ, έχοντας ωθήσει την ανάπτυξη και τη διαμόρφωσή του καθοριστικά. Μελέτες που αφορούν το «γιατί» έδειξαν ότι αυτά προσφέρουν το αίσθημα του ελέγχου, της περιέργειας, της εξωγενούς και της εσωγενούς φαντασίας, προκαλώντας την ενασχόληση με αυτά. «Με βάση αυτά τα στοιχεία, επιστήμονες έχουν προτείνει τη χρήση των ηλεκτρονικών παιχνιδιών ως μέσο εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, ήδη απο τη δεκαετία του ’80. Ας μην τα δαιμονοποιούμε λοιπόν», λέει στην «Κ» διευθυντής μεγάλης αλυσίδας Ιντερνετ καφέ, που δραστηριοποιείται σε 14 ελληνικές πόλεις. Ανάμεσα στη λογική χρήση και την κατάχρηση, που επιφέρει σημαντικές συνέπειες, απουσία παρέμβασης καταγράφουν, σύμφωνα με όλους τους ειδικούς, οι γονείς και το σχολείο.

Η γνώση και η διαφάνεια φέρνουν τη συνετή χρήση

Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα που διεξήχθη σε εκτενές δείγμα μαθητών στη Θεσσαλονίκη, το 70% αυτών χρησιμοποιούσαν το Ιντερνετ για παιχνίδια, το 75% για αναζήτηση πληροφοριών, μουσική (64%) ενώ οι διάφορες μορφές επικοινωνίας (email, chat) συγκέντρωναν ποσοστά μικρότερα του 50%. Αν και όλα τα σχολεία έχουν πρόσβαση στο Ιντερνετ, το χρησιμοποιούν μόνο στο μάθημα της Πληροφορικής, μία ώρα τη βδομάδα στο γυμνάσιο και δύο στο λύκειο. Από τους γονείς των μαθητών της έρευνας, μόλις το 14,5% είχε εξοικείωση με το Ιντερνετ. Παράλληλα, οι γονείς απαγόρευαν τα ηλεκτρονικά παιχνίδια σε ποσοστό 47% και την επικοινωνία μέσω msn messenger σε ποσοστό 49% – πρακτική χωρίς ιδιαίτερη αποτελεσματικότητα όμως.

«Για τους μαθητές, το Διαδίκτυο είναι περισσότερο εργαλείο ψυχαγωγίας και λιγότερο οτιδήποτε άλλο. Οπως ήταν αναμενόμενο, έχουν μεγαλύτερη πρόσβαση και ενημέρωση τα παιδιά στα αστικά κέντρα απ’ ό,τι τα παιδιά στην επαρχία καθώς και τα παιδιά ανώτερης οικονομικής κατάστασης, όχι όμως και οι γονείς τους οι οποίοι επί το πλείστον δεν γνωρίζουν, δεν έχουν χρόνο να μάθουν και εντέλει δεν ασχολούνται με τα παιδιά τους, ασχέτως οικονομικής και μορφωτικής κατάστασης», εξηγεί στην «Κ» ο κ. Πολυδεύκης Παπαδόπουλος, κοινωνιολόγος και δημοσιογράφος που θα παρουσιάσει τις επόμενες ημέρες έρευνα για τη δημιουργική και ασφαλή χρήση του Ιντερνετ από την εκπαιδευτική κοινότητα, για λογαριασμό του Ινστιτούτου Οπτικοακουστικών Μέσων. «Ο καλύτερος τρόπος προστασίας τόσο για την ασφάλεια, όσο και για τη συνετή χρήση, είναι με διαφάνεια και δημοκρατικότητα εντός της οικογένειας και του σχολείου και όχι με απαγορεύσεις», λέει ο ίδιος.

Πώς να βοηθήσουν οι γονείς

Προκειμένου να βοηθήσετε το παιδί σας να κάνει σωστή και ασφαλή χρήση του Διαδικτύου και των βιντεοπαιχνιδιών, ακολουθήστε τις παρακάτω συμβουλές. Αν αντιληφθείτε ότι «το πράγμα ξεφεύγει από τον έλεγχό σας» καλέστε τη συμβουλευτική τηλεφωνική γραμμή «Σύνδεσμος» της ΕΨΥΠΕ στο τηλέφωνο 801–801–1177. Επαγγελματίες της ψυχικής υγείας θα απαντήσουν εμπιστευτικά στις απορίες σας και θα σας δώσουν συμβουλές. Μπορείτε ακόμα να απευθυνθείτε στην εφηβική κλινική του Νοσοκομείου Παίδων Αγλαΐα Κυριακού στο τηλ. 210–77.10.824 και το website http://www.youth-health.gr

- Μάθετε για το Ιντερνετ.

- Αφιερώστε χρόνο στο Ιντερνετ με τα παιδιά.

- Βάλτε χρονικά όρια.

- Ελέγξτε τις ιστοσελίδες που επισκέπτεται, με ποιους συνομιλεί.

- Χρησιμοποιήστε ειδικά φίλτρα για επιβλαβείς ιστοσελίδες.

- Συζητήστε για τους κινδύνους.

- Κάντε μια λίστα από πράγματα που θα μπορούσε να κάνει το παιδί αντί να σπαταλάει τον χρόνο του στο κομπιούτερ.

- Ενθαρρύνετε άλλες δραστηριότητες.

- Βάλτε το κομπιούτερ σε κοινόχρηστο χώρο, όχι στο δωμάτιό του.

- Ενισχύστε το για να μειώσει τη χρήση, είναι πολύ δύσκολο να το πετύχει μόνο του.

3 ΓΝΩΜΕΣ

Οποιος πίνει δεν είναι αλκοολικός

Της Αναστασιας Κουμουλα*

Το Ιντερνετ έχει αλλάξει τη ζωή μας σε ποσοστό 100%. Η διευκόλυνση είναι απίστευτη. Πρέπει όμως να μπορεί κανείς να αυτοσυγκρατηθεί. Οποιος πίνει, δεν σημαίνει ότι γίνεται και αλκοολικός. Πρέπει κανείς να ξέρει τι θέλει να κάνει και να αυτοπεριορίζεται. Να βάζει ένα στόχο και να τον εκπληρώνει, γιατί αλλιώς κινδυνεύει να χαθεί. Ολους μας τραβάει το Ιντερνετ. Μπορεί ο καθένας να μείνει ατελείωτες ώρες και να κάνει άσκοπο ψάξιμο. Είναι όμως τόσες πολλές οι πληροφορίες, που στην πραγματικότητα και να μην τις πάρει δεν χάνει τίποτα. Από την άλλη δεν «κολλάνε» όλοι με τον ίδιο τρόπο. Ξέρω παιδιά που έχουν παρατήσει το σχολείο. Με πήρε μια μητέρα που άκουσε μια ομιλία μου και μου είπε ότι ο γιος της είναι διαρκώς στο Ιντερνετ και δεν κάνει τίποτα για το πανεπιστήμιο. Εχουν εξαντληθεί οικονομικά και ψυχολογικά. Οταν ένα παιδί γυμνασίου παίζει βιντεοπαιχνίδια τέσσερις ή πέντε ώρες την ημέρα, αυτό είναι πρόβλημα. Τα παιδιά στο παιχνίδι βρίσκουν καταφύγιο μερικές φορές. Ξεφεύγουν από την πραγματικότητα. Αυτό πρέπει να προσέξουν οι γονείς.

* Η κ. Αν. Κουμούλα είναι παιδοψυχίατρος, διευθύντρια Α΄ Κλινικής του Παιδοψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής, διευθύντρια του Ιατροπαιδαγωγικού Κέντρου Παλλήνης.

Ζήτημα προσωπικής επιλογής

Του Δημητρη Γκουσκου*

Δημιουργείται μια κακή εικόνα για τα βιντεοπαιχνίδια είτε με το επιχείρημα του εθισμού είτε με το επιχείρημα της εξώθησης σε παραβατική συμπεριφορά. Εγώ πιστεύω ότι περνάνε την εφηβική τους ηλικία, αφού αυτοί που τα γνωρίζουν δεν είναι σε θέσεις εξουσίας ακόμα. Οτι υπάρχουν φαινόμενα εθισμού είναι σαφές, όμως στο επίπεδο των κοινωνικών συμπεριφορών είναι πιο θολά τα πράγματα. Είναι στερεότυπο το ότι τα παιδιά που παίζουν είναι αντικοινωνικά. Δεν είναι σαφές αν οφείλεται στα παιχνίδια ή όχι. Η δική μου γνώμη είναι ότι τα παιχνίδια δεν δημιουργούν εθισμό από μόνα τους, βρίσκουν το έδαφος εκεί που υπάρχει ήδη. Σε πολλές περιπτώσεις ικανοποιούν και άλλες ανάγκες, όπως κοινωνικότητα και μάθηση. Υπάρχει μάλιστα ρεύμα στην εκπαιδευτική τεχνολογία που προσπαθεί να χτίσει πάνω σε αυτά. Οπως η τηλεόραση ανταγωνίστηκε τη γειτονιά και τα παιδιά αντί να βγουν να παίξουν έκατσαν να δουν τηλεοπτικές σειρές, έτσι και τα βιντεοπαιχνίδια ή το Ιντερνετ σήμερα διεκδικεί ένα κομμάτι του χρόνου μας. Είναι ζήτημα προσωπικής επιλογής.

* Ο κ. Δ. Γκούσκος είναι λέκτορας στο Τμήμα Επικοινωνίας & ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Τα παιδιά είναι μόνα τους…

Του Πολυδευκη Παπαδοπουλου*

Υπάρχει ένα σαφές χάσμα ανάμεσα στα παιδιά, τους εκπαιδευτικούς και τους γονείς οι οποίοι δεν παρακολουθούν τις εξελίξεις στο Διαδίκτυο, με αποτέλεσμα τα παιδιά να είναι μόνα τους επί της ουσίας σε αυτό. Η ελληνική κοινωνία δεν έχει αναπτυγμένη τεχνολογική κουλτούρα για να αντιμετωπίσει τα θέματα των τεχνολογιών, είτε πρόκειται για την ασφάλεια είτε για τη συνετή χρήση τους. Επιπλέον οι τεχνολογίες αυτές σχετίζονται με την ελεύθερη και δημιουργική αναζήτηση, η οποία δεν είναι ιδιαίτερα αγαπητή στο ελληνικό σχολείο. Στο λύκειο όλα αυτά εκτοπίζονται μπροστά στην ανάγκη να πετύχει κανείς στο πανεπιστήμιο. Σε κάποιες χώρες της Ευρώπης, όπως στη Μεγάλη Βρετανία, δίπλα στο μάθημα της πληροφορικής έχει μπει ισότιμα πλέον και το μάθημα της επικοινωνίας και των media. Εδώ φαίνεται να αφορά όχι μόνο το εκπαιδευτικό μας σύστημα αλλά ολόκληρη την κοινωνία μας, η οποία δεν μπορεί να κάνει ορθή χρήση ούτε του υπολογιστή ούτε της τηλεόρασης.

* Ο κ. Π. Παπαδόπουλος είναι δημοσιογράφος – κοινωνιολόγος.

Διαφορετική στρατηγική

Το μόνο φάρμακο που αναπτύχθηκε, προκειμένου να χτυπήσει τον ιό σε κυτταρικό επίπεδο είναι το ταμιφλού, στο οποίο ήδη όμως ο ιός εμφανίζει ισχυρή αντίσταση και προσαρμοστικότητα πλέον. Τα νέα εν τούτοις είναι ενθαρρυντικά. Ο Κιούσακ κι οι συνάδελφοί του από το EMBL, το Πανεπιστήμιο Fourier και το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών της Γαλλίας, CNRS, κατόρθωσαν να αποκωδικοποιήσουν τη λειτουργία μιας βασικής πρωτεΐνης του ιού της γρίπης και να συνθέσουν μια υψηλής λεπτομέρειας εικόνα της, ανοίγοντας την πόρτα για το ξεδίπλωμα μιας νέας στρατηγικής στην παραγωγή φαρμάκων εναντίον του.

«Το ταμιφλού στοχεύει σε μια πρωτεΐνη που παράγεται στην επιφάνεια των κυττάρων του ιού, η πρωτεΐνη PB2 που ανασυνθέσαμε τώρα όμως παράγεται μέσα στο κύτταρο και ασκεί μια βασική λειτουργία σε όλες τις πιθανές παραλλαγές του ιού», εξηγεί ο ερευνητής. Η πρωτεΐνη PB2 επιτρέπει στον ιό να αναπαραχθεί μέσα στο ανθρώπινο κύτταρο καταλαμβάνοντας τον μηχανισμό παραγωγής πρωτεϊνών του και ωθώντας τον να δουλέψει για τον ιό. Ο Στίβεν Κιούσακ και ο Ντάρεν Χαρτ, οι δύο ερευνητές του EMBL που ηγήθηκαν της προσπάθειας αφού βρήκαν την υπεύθυνη πρωτεΐνη, μπόρεσαν να την ανασυνθέσουν και στη συνέχεια να τη μοντελοποιήσουν και να την απεικονίσουν, εξετάζοντάς την σε πανίσχυρες δέσμες ακτινών Χ στο ευρωπαϊκό εργαστήριο ακτινοβολίας συγχροτρονίων (ESRF).

«Οι ιοί αποδεικνύονται πανέξυπνοι όταν πρέπει να κλέψουν πληροφορίες από το ανθρώπινο RNA των κυττάρων και να καταλάβουν λειτουργίες τους. Αυτό ακριβώς κάνει και η γρίπη», λέει ο κ. Κιούσακ. «Με τις νέες μεθόδους μπορούμε όχι μόνο να ανακαλύψουμε τις πρωτεΐνες που ασκούν συγκεκριμένες παθογόνες λειτουργίες, αλλά και να τις μοντελοποιήσουμε και να τις αναπαράγουμε στο εργαστήριο, ώστε να δοκιμάσουμε χημικούς καταστολείς τους», λέει ο κ. Κιούσακ. «Με αυτό τον τρόπο έχουμε καταφέρει να δώσουμε πια όλα σχεδόν τα όπλα που χρειάζονται οι εταιρείες προκειμένου να αναπτύξουν φάρμακα χωρίς να ξοδέψουν περιουσίες σε έρευνα, κάτι που τις απέτρεπε τα προηγούμενα χρόνια να ασχοληθούν με τη γρίπη», λέει ο ίδιος. Η αξία όλων των παραπάνω όμως εντοπίζεται κυρίως στη νέα στρατηγική που εισάγει χάρη στα νέα εργαλεία της μοριακής βιολογίας και γενετικής που επιτρέπουν μια πολύ πιο στοχευόμενη και ακριβή διαδικασία κατά την παραγωγή των νέων φαρμάκων από την προηγούμενη εποχή των χημικών φαρμάκων που απλώς βομβάρδιζαν εμπειρικά τους ιούς.